26 January 2015

चौकातील ध्वजवंदन,
लिमलेटच्या गोळ्या,
बाबांच्या रेखीव अक्षरातील सुविचार,
पाठ केलेले तीन मिनिटांचे भाषण,
.. आवेशात म्हणलेले जनमनगण

गांधी, नेहरू, आंबेडकरांच्या हार घातलेल्या तसबीरी,
गावच्या पुढार्यांची मन लावून एैकलेली नारेबाजी,
संध्याकाळी टी व्हीअसलेल्या घरात 'उपकार' बघण्यासाठी झालेली गर्दी...

आणि पुढचे कित्येक आठवडे कंपासपेटीवर लावलेल्या झेंड्याकडे अभिमानाने बघत राहणे...

आता सगळेच धूसर,

फक्त आठवणी, बालपणच्या का विरत गेलेल्या स्वप्नांच्या...

खोलवर कुठेतरी घुमणारा आवाज...

शान न उसकी जाने पाये.....

बाबा

दोन आठवड्यापूर्वी भारतातून आयुर्वेदिक औषधे आली आणि त्याचबरोबर वैद्यबुवा- खरेतर वैद्यापोरगाच -ने लिहिलेली सुवाच्च अक्षरातील मराठीतील चिट्ठीही . कित्येक वर्षांनी असं हस्तलिखितातलं पञ हाती आलं या आधी २००५ सालच्या जुलैमध्ये बाबांचे शेवटचे आंतरदेशीय पञ आले होते , ते अजून जुन्या फाईलमध्ये आहे. त्यानंतर फोन इतके स्वस्त झाले आणि त्याचबरोबर संवाद संपून फक्त कोरड्या चौकशा नियमित होत राहिल्या. औषधांचे वेळापञक असली तरी हस्तलिखितातली ही 'वतन की चिठी फारच अस्वस्थ करून गेली. शनिवारची घरची सगळी कामं करताना होस्टेलला असताना आणि नंतर नोकरीनिमित्त इतर ठिकाणी नियमित माँ आणि बाबांची आलेली पञ राहून राहून मला आठवत होती. असं काही असलं की इथे कोणाशी बोलता येत नाही मग कुठेतरी लांब फेरफटका मारत आपलं आपल्याशीच बोलायची सवय झाली आहे आता. शनिवारची दुपार अशीच पूर्ण ब्रायटन मध्ये फिरत घालवली. पायाचे भ्रमण आणि आतले भ्रमण काहीही destination न ठरवता केले की अनेक नेहमीच्या वाटेवर असणाऱ्या पण इतर वेळी न जाणवणाऱ्या गोष्टी समोर यायला लागतात. या पत्रा तुन बाबा असेच जाणवायला लागले , त्यांची सुरेख वळणदार अक्षरातील वेगवेगळी पत्रे, त्यातला मजकूर , खाली केलेली सही यातून त्या जवळ जवळ वीस वर्षातल्या त्यांच्या आयुष्यातल्या घडामोडी आठवायला लागल्या. बाबा आणि माँ दोघांची पत्रे फार वेगळी असायची - दोघेही आपापल्या परीने आदर्शवादी. पत्रे जरी आम्हाला लिहिली असली तरी त्यांचे स्वतःचे मुक्तचिंतन त्यातून असायचे. बाबांच्या लिखाणात साने गुरुजी डोकावयाचें तर माँची पत्रे म्हणजे सुहास शिरवाळकरांना प्रेरणा देतील असे उताऱ्यावर उतारे असायचे . शनिवारी असे खूप उतारे, उपदेश , घरी चाललेल्या आणि आम्हाला कळवलेल्या घडामोडी , दोघांच्या अपेक्षा ,काही व्यथा असं सगळं डोळ्यासमोर यायला लागले होते . इतकी वर्ष डोक्याच्या कुठल्यातरी कप्प्यात नीट रचून ठेवलेला हा खजिना समोर येत होता , अजूनही बरंच काही आठवत होते. शनिवार -रविवारचा धबडगा संपून सोमवारपासून ऑफिस सुरु झाले पण मन असेच कुठेतरी भरकटत होते. बरेचसे हसवत होते पण खूप विषन्नहि वाटत होते.

काळ सकाळी सगळे आवरून ऑफिसला निघत होते , चहा घेताना घड्यलाकडे बघितले , २६ जानेवारी सकाळचे ७.३० . यादिवशी सकाळी वेगळीच गडबड घरी असायची. सात वाजताचे झेंडावंदन , माँ त्याआधी गुळातला शिरा करायची, बाबा तिच्या पांढऱ्या साडीला इस्त्री करत असायचे , कोपऱ्यात रेडिओवर आकाशवाणीवरून दिल्लीला चाललेल्या कार्यक्रमाचे निवेदन सुरु असायचे .. नेहमीच २६ जानेवारीला सकाळी हा सीन आठवतोच , काल अगदी रडायला आले. तेव्हापासूनची अस्वस्थता काही जात नव्हती. ऑफिस , घर , कामे , माहीचा अभ्यास , क्लास, फेसबुक , जुने फोटो सगळे करून झाले तरी सतत डोळे भरून येत होते. नाहीतरी इतकी थंडी आणि बाहेर उदासवाणं वातावरण आहे त्यामुळे seasonal disorder आहे , उद्या d vitamin घेतले कि बरे वाटेल असं म्हणून झोपायला गेले आणि एक एक लिंक लागायला लागली . शांतपणे दोन तास रडून झाले तेव्हा जाणवले गेल्या चार वर्षात बाबा गेले तेव्हापासून हे सगळे साठले होते. त्या दिवशी सकाळी साडेचारला तैयबचा फोन आला तेव्हा पहिला कोरडा प्रश्न तिला ," तू कसं घेऊन जाशील सांगलीहून पाचगणीला "? तिने पण नेहमीप्रमाणे " तू काळजी करू नकोस , ऍम्ब्युलन्स बोलावली आहे , मी घेऊन जाईन, तू माँ शी बोल ती घरी आहे, " अगदी शांतपणे सांगून पुढची सगळी तयारी तिने केली. नाहीतरी तीन महिन्यापासून बाबांना उचलून घेऊन हॉस्पटिटलमध्ये नेण्यापासून ते त्यादिवशी त्यांचा मृतदेह पाचगणीला घेऊन जाईपर्यंत तिनेच सगळे काही केले होते. मी सगळ्यापासून दूरदेशी त्यामुळे इतकी वर्षे घरच्या सर्व गोष्टी तिनेच समर्थपणे सांभाळल्या होत्या. दीड महिन्याआधी बाबा icu त गेले तेव्हा फोन करून मला सांगितले होते की आता तू येऊन जा, बाबा 'लाडक्या लेकीची' वाट बघतायत. जेव्हापासून आठवतं , तेव्हापासून 'बाबांची लाडकी' हे बिरुद नावामागे लागले आहे . हॉस्पिटलमधली पुढचे तीन आठवडे अनेक नातेवाईक ज्यांना मी २०-२५ वर्षे भेटले नव्हते आणि जे माझं नाव घ्यायला ही तयार नव्हते त्या सगळ्यांकडून पुन्हा पुन्हा तो शब्द ऐकत होते. बाबांची अवस्था मात्र बघवत नव्हती . सगळ्या नातेवाईक आणि बघायला येणाऱ्या गाववाल्याच्या गराड्यात कॉटवर त्यांना हात पाय बांधून ठेवले होते. कोणी कुराणपठण करत होते, कोणी जुन्या आठवणी काढून रडत होते , त्यांचा क्षीण झालेला हात हातात घेऊन मी बराच वेळ बसून होते , त्यांनी एकदा डोळे उघडून बघितले आणि पुन्हा आजूबाजूच्या कोलाहलात ते शांतपणे पडून राहिले. एक दोन दिवसात थोडीशी हालचाल जाणवली, आधी असंबंध वाटणारी बडबड थांबून त्यांनी मला ओळखले , कधी आलीस विचारलं? दुसऱ्या तिसऱ्या दिवशी मला असं बांधून ठेऊ नका , आंघोळ करायची आहे अस आर्त स्वरात विनवत होते . सगळ्या पट्ट्या सोडून एका वॉर्डबॉय च्या मदतीने त्यांना गरम पाण्याने आंघोळ घातली , डायपर मध्ये अस्वस्थ वाटतंय म्हणत होते, ते काढून टाकले, बाबा हसून म्हणाले मला माहीत होतं तूच ऐकशील माझं म्हणून ! पुढच्या तीन आठवड्यात बाबा घरी आले , पूर्ण बरे नव्हतेच, पण हॉस्पिटल मध्ये ठेवायची गरज नव्हती. माझी तीन आठवड्याची इमर्जन्सी रजा संपली होती आणि मला परतणं भाग होतं . मुलांची सोय करून १-२ महिन्यांची बिनपगारी रजा घेऊन परत जायचा प्लॅन होता , पण तोपर्यंत बाबा गेले होते.

घरात बाबा आणि पाचगणीला कुठेही असले की गुरुजींच्या अनेक आठवणी निघतात . बाबा सोळाव्या वर्षी मास्तर झाले आणि सातारा जिल्ह्याच्या अनेक गावात त्यांनी शिकवले . त्यांच्या हाताखालून चार पिढ्या तरी शिकल्या असतील, पण त्यांचे शिकवणे आणि गुरुजीपण फक्त शाळेपुरते मर्यादित नव्हते . तस त्यांच्या पदाला फार किंमत नव्हती आणि बाबा काही फार करिष्मा असलेले व्यक्तिमत्व वगैरे नव्हते. जात , धर्म, अर्थ आणि राजकारण या सगळ्यातच खालच्या उतरंडीवर असलेला हा माणूस ना तर अधिकाराने मोठा आणि ना कुठलाही दबदबा असणारा . त्यांच्या जहाल , मुलुखमैदान बायकोपुढे तर बऱ्याच वेळा ते केविलवाणे दिसायचे. पण एक होतं की ज्या कोणाला गरज असायची ते गुरुजींकडे मन मोकळे करायला यायचे, पैसा अडका पण काही फार नव्हता पण कुणाच्याही अडचणीला ते कधी नाही म्हणायचे नाहीत- नातेवाईकच असलं पाहिजे असं नाही . गावच्या राजकारणात , समाजकारणात गुरुजींचा सल्ला भलेही ना मानोत , पण त्यांच्या उपस्थिती शिवाय मिटींगा व्हायच्या नाहीत . गुरुजी अगदी लहानपणापासून काँग्रेसचे समर्थक , सातारा जिल्ह्यातली काँग्रेस म्हणजे भाऊसाहेब भिलारे आणि यशवंतराव चव्हाण आणि पुढे राष्ट्रवादीवाले . पण निवडणूक आली कि सगळ्या पक्षाचे बॅनर रात्र रात्र बसून गुरुजीच बनवणार , बऱ्याचवेळा आपले रंग खर्च करून. सगळ्या खानदान मध्ये कोणाचे शिक्षण , दवाखाना निघाला की आधी निसार भाई पण त्याचबरोबर नवऱ्याने टाकलेल्या बहिणीला , विधवा मेव्हणीला त्यांच्या कुटुंबियांना सर्वपरे मदत करण्यात माँ आणि बाबा असायचेच. लहानपणी अशी एकही आठवण नाही की फक्त आम्ही आणि आमचे कुटुंब असे राहिलोय , कोणी ना नकोनी काका , मामा , मावशांची मुले आमच्याकडे शिकायला होती आणि त्या सगळ्यांचे ते बाबा होते , सगळ्या मुलांचा लाड करणारे आणि कधीही कोणालाही एका अक्षराने त्यांनी दुखावले नाही . माँ चा संघर्ष मात्र फार वेगळा होता , सामाजिक आर्थिक आणि काही अंशी धार्मिक प्रथा च्या विरोधात ती अगदी ठामपणे उभी राहिली, मुलींच्या शिक्षणासाठी सगळ्यांशी ती भांडली , त्यामानाने तेव्हा बाबांचा काहीच स्टॅन्ड नसायचा . बऱ्याचवेळा मा आणि इतर भावंडे त्यांना त्यावरून टाकून बोलायचीही , पण त्यांनी प्रतिवाद असा केला नाही. मनातून खूप दुखी व्हायचे आणि बऱ्याचवेळा बोलून दाखवायचे , त्यांच्या पात्रातून ही व्यथा खूप व्यक्त व्हायची. मागे वळून पाहताना आता जाणवते की त्यांनी स्वतः पुढाकार घेतला नाही पण माँ ला आडकाठी ही केली नाही , शांतपणे काही वेळा नाईलाजास्तव का होईना ते तिच्या पाठी उभे राहिले हे खरे . घरी त्यांना कुठलेही काम व्यर्ज नव्हते. शेवटपर्यंत आपले कपडे हाताने धुवायचे. लहानपणी शर्ट पॅंटीत बघितलेले बाबा आठवतात पण नंतरच्या वर्षात नेहरु शर्ट आणि पायजमा आणि डोक्यावर टोपी...आयुष्यभर गांधी ९२-९३ नंतर जमाती. पण टोपी बदलली म्हणून बाबा फार काही बदलले नव्हते...आजूबाजूच्या बदलत्या समाजकारणात त्यांच्यासारख्यांची घुसमट आणि फरफट बघणे कलेषदायकच होते.

थोडी जाण आल्यावर नेहमी वाटायचे की आपले बाबा दुसऱ्या बापांसारखे नाहीयेत , आपल्याला मार्गदर्शन करणारे, पुढे होऊन हिरीरीने सगळं काही आखून रेखून देणार आपलं कोणी नाहीये . आज दोन मुलं वाढवतना हे अगदी प्रकर्षानं जाणवतं की असं आखून रेखून काही कोणाचं आयुष्य बनवू शकत नाही . बाबा प्रत्येक पावलावर सोबत होते , पुढचे पाऊल कुठे , कसे टाकायचे हे ना तर त्यांना माहीत होते ना मला . पण जशी पाऊले पुढे टाकत गेलो तसा मार्ग सापडत गेला . वाटेत बऱ्याच वेळा काटे लागले, वळणे लागली , स्वतःवरचा विश्वास कमी वाटला , मार्ग आणि आत्मविश्वास दिसला तरी आर्थिक कुवत कमी पडली अशा सर्व वेळी तारणहार म्हणून नाही पण सोबती म्हणून बाबा होतेच होते. या सर्व प्रवासात माझे सगळेच निर्णय त्यांना भावणारे , परवडणारे नव्हते त्या सगळ्याची किंमत हि त्यांनी मला न कळू देता चुकवली . तीन आठवडे हॉस्पिटल मध्ये आधी मला टाळणारे , टोमणे मारणअरे बरेचशे गावकी भावकी सांभाळणरे नातेवाईक जेव्हा माझ्याशी बोलू लागले तेव्हा मला माझ्या आंतरधर्मिय लग्नामुळे माँ बाबाना किती सामाजिक बहिष्कार आणि आर्थिक दंड बसला ते कळले. कितीही मनस्ताप झाला तरी जिथे जिथे मी नोकरीसाठी गेले तिथे बाबा माझ्या सोबतीला राहायला आले होते . त्यांचा आदर्शवादी उपदेश आणि राजकीय विश्लेषण याची आम्हा बहिणींनी कितीही खिल्ली उडवली तरी , बाबा बोलणारच आणि माझ्या सगळ्या मित्रमैत्रिणींचं त्यांना त्यामुळे कौतुक असायचे . इंग्लडला आल्यावर आमच्या भेटी साहजिकच कमी झालय . त्यात त्यांना कमी ऐक्याला येऊ लागले तेव्हापासून फोनवर संभाषण पण सीमित झाले. हॉस्पिटलमध्ये असताना बोलता येत नव्हते पण पेपरमधल्या शरद पवारांचा फोटो बघून हातवारे करत त्यांनी त्यांचे भाकीत करून टाकले होते. इस बात पे खुश होके , तैयबाची नजर चुकवून त्यांना खूप दिवस हवा असणारा चहाचा एक घोट मी त्यांना दिला होता -- इतना तो बाबा के लिये बनता है -आयुष्यभर त्यांनी मा ची असांख्य बोलणी खाऊन हि सगळ्या मुलांना बेकरीचेपदार्थ , गोळ्या बिस्किटे नियमित स्वरूपात दिली होती. साताऱ्याला गेले की माझ्या साठी पालेकर बेकरीचे टोस्ट आणि लक्ष्मिनारायण चिवडा आणल्याशिवाय ते यायचे नाहीत . घरात सगळ्या मुलांना हा चिवडा 'बाबावाला चिवडा' म्हणूनच माहीत आहे.

बाबांचा मला किंवा कोणालाच घरी धाक किंवा दरारा वाटलं नाही, मला प्रेम आणि कणव मात्र जाणवायची. हळव्या आणि आदर्शवादी माणसाचं जे होतं , तेच बाबांचेही झाले . वैयक्तिक आणि सामाजिक जगात त्यांच्या आदर्शाप्रमाणे गोष्टी होणाऱ्या नव्हत्याच , त्याचे वैषम्य त्यांच्या बोलण्यातून , लिखाणातून जाणवायचे . आपण फार दुर्बळ ठरू लागलो आहोत हे त्यांच्या मनात ठसले होते आणि त्यांच्याप्रती आपुलकी जिव्हाळा असला तरी त्यांच्या संकल्पनेनुसार काही कोणी जगणार नव्हते . निवृत्तीनंतर त्यांना आपण निरुपयोगी आहोत हे खूप वाटत राहायचं . त्याचवेळी आयुष्याच्या वेगळ्या टप्प्यावर असताना कदाचित आपला बाप अधिक खंबीर असता तर आपल्या आयुष्यात काही गोष्टी वेगळ्या घडल्या असत्या असंही मला खूप वाटायचं . शेवटी आपला पितृसत्ताक समाज पुरुषाची , बापाची एक स्ट्रॉंग माचो अशीच प्रतिमा आपल्या मनात नकळत घडवत असतो . स्वतःच्या आयुष्याकडे बघताना जेव्हा psycho-dynamic perspective ने घटनांचे मूल्यमापन करताना आपल्याकडे strong male role model नाही अशी बऱ्याच काळ माझी धारणा होती.

मध्ये एक दोनद मनू फार विचलित झाली होती आणि फोनवर बोलताना म्हणाली आज बाबांची फार आठवण आली . लहानपणी खूप अस्वस्थ वाटले की मी त्यांच्या हाताला धरून बसायचे . त्यांच्या स्पर्शात एक दिलासा असायचा आणि मनूला आणि मला, दोघीना त्या स्पर्शाची , त्यांच्या रुजू नजरेची अशा वेळी आठवण येते. सगळी भावंडे - काका , मामा, मावशा, आत्या अशा सगळ्या भावंडांबरोबर बोलताना बाबांनी दिलेल्या ५/ १० पैशाच्या आठवणी, त्यांनी खांद्यावर बसून बाजार किंवा शाळेत नेल्याच्या आठवणी , कोणी ओरडले कि हळूच जवळघेऊन दिलासा देणाऱ्या त्यांच्या अनेक आठवणी निघतात . आमच्या सर्वांच्याच भावविश्वात या माणसाचे वेगळे आणि अढळ स्थान आहे कारण त्याच्यातले हळवेपण, जिव्हाळा आणि आपुलकीने आम्हा प्रत्येकातल्या ----it has touched our soul.

या सगळ्या गोतावळ्यात 'बाबांची लाडकी' म्हणवून घेण्यातलं सुख वेगळं च आहे आणि घराबाहेर पडलं की अजूनही 'गुरुजींची मुलगी' म्हणून पाचगणीत आणि पंचक्रोशीत मिळणारा भाव न्यारा आहे .

आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर आपले आई बाप वेगळेपणाने कळू लागतात , बाबा असे आता उमगायला लागलेत आणि अधिकच जवळचे वाटू लागले आहेत. त्यांना हे सगळं काही सांगू नाही शकणार पण तशी संधी असती तरी कदाचित सांगू ही शकले नसते. आई बाप जसं लहान मुलाचं प्रत्येक नवं पाऊल , हसू, चालणं , उठणं , बोलणं अगदी मनात भरून ठेवतात , त्या प्रत्येक हालचालीबरोबर स्वतः पालक म्हणून घडत जातात, तसंच काही आता reverse process मध्ये माँ बाबा पालक म्हणून समजायला लागले आहेत and it is just so beautiful...

28th  January, 2017

अरिट्झ

त्या दिवशी संध्याकाळी माही थोडा उशिराच घरी आला . येता येता वाटेत इंग्लिश शिकवणाऱ्या इन्स्टिट्यूट मधून काही पत्रके त्याला हवी होती. वर्गात नवीन मित्र झाला होता आणि तो स्प्यानिश असल्यामुळे त्याचं इंग्रजी कच्च होतं . कोण हा मुलगा तर त्याचे नाव अरिट्झ , त्याच्या आईचे डोळे पेरूवियन आहेत . म्हणजे काय तर चायनीज, जापनीज लोकांसारखे नाही तर पेरूमधल्या लोकांसारखे आहेत . आई पेरूवियन आणि त्याचे वडील स्पेनचे आहेत . बरं बाबा , कुठे वाद घालता पेरुवियन आईजवर , नाहीतरी आपल्याकडे गुलाबी आखे असतातच की! चला आपलं काम करूयात , म्हणून मग उद्योगाला लागलो.

दुसऱ्या दिवशी ऑफिसात फोन, मी अरिट्झच्या घरी जाऊ का? त्याची आई आहे, तिच्याशी बोल. सगळ्या चौकशा करून, पत्ता विचारून मग अर्ध्या तासासाठी जा म्हणले . ऑफिसातून येताना त्यांच्या घरी जाऊन त्याला घेऊन आले. आई बाप फारच अगत्यशील आणि हसरे, सहसा इथे tight upper lip British culture मध्ये hi , hello नंतर एखादं वाक्य बोललं गेलं तर ते त्या दिवशीच्या हवा पाण्याबद्दल असते . मुलांच्या भेटी, खेळ, आठवडाभर आधी अपॉइंटमेंट घेऊन ठरलेल्या असतात. अगदीच प्ले डे असला तर घरी येणे जाणे , उठलं आणि दार वाजवून मित्राकडे गेलो असं कधीच नाही , त्यामुळे या रोजच्या भेटीगाठी मला अगदी कौतुकाच्या वाटल्या. अरिट्झ आणि माही प्रमाणेच त्याची आई योलांडा आणिवडील उनाउ दोघेही अशा संभाषणांना तरसले होते . त्यात तिला इंग्लिश नीट यायचे नाही आणि यु के चा अनुभव नाही म्हणून नोकरीही मिळत नव्हती. उनाउ सोलर आणि विंड एनर्जी या विषयावर कन्सल्टन्ट त्यामुळे त्याची जगभर भ्रमंती चाललेली असते. योलांडा आणि दोन मुले घरी . आजूबाजूच्या फ्लॅट मध्ये सगळे प्रोफेशनल किंवा रिटायर्ड लोकांत राहून ती वैतागलेली असायची . थोडं हळू आवाजात थांबून थांबून , मध्येच इंग्लिश शब्दांची खातरजमा करून तिचे संभाषण असायचे . उनाउ फारच उमदा, आणि कामानिमित्त जग फिरलेला. त्यामुळे वेळ मिळाला की बऱ्याच गप्पा रंगायच्या . माहीला इंग्रजी शिकवायला आणि मास्तरकी करायला संधी आणि त्यात सगळ्यांना बॅडमिंटनची आवड मग जेव्हा जमेल तेव्हा रविवारी सगळ्या मुलांना घेऊन कोर्टात तीन तीन तास खेळ , असा आमचा घरोबा इथे आल्या पासून चांगलाच जमलाय.
पहिल्या भेटीत सगळ्यांनाच भारताविषयी खूप प्रश्न असतात. अशा वेळी जबाबदारीच्या भावनेतुन शक्य तेवढी ब्यालेन्स्ड माहिती द्यायचा प्रयत्न असतो. उनाउ आणि योलांडा दहा वर्ष पूर्वी डेन्मार्क मध्ये दोन भारतीय मुलांबरोबर हाऊस शेअर मध्ये राहिलेले होते. मी काही सांगायच्या आधीच त्यांनी आपले अनुभव सांगितले .

सकाळी सकाळी सहा वाजता घरात करी आणि उदबत्त्यांचा वास आणि त्यात योलांडा ला दिवस गेले असल्यामुळे त्या वासांनी झालेल्या उलट्या हा अनुभव असल्यामुळे ती इथल्या इंडियन रेस्टोरंटची पायरी हि चढणार नाही, असा तिचा प्रण. आणि उनाउ ला सहा महिने आपल्याला इतक्या प्रेमाने संबोधित करताना जो शब्द वापरला जातोय त्याचा अर्थ त्यांनी घर सोडताना सांगितला होता- तो किस्सा सांगताना योलांडा अगदी रागात होती पण उणावू मस्त हसत होता. त्यांच्या मते ती दोन मुले त्याला ,' टकलू ' म्हणजे दोस्त , मित्र असे म्हणायची शेवटी निघताना त्याचा अर्थ कळला . उनाउच्या डोक्यावर शोधून केस नाही त्यामुळे त्याला काहीच वैषम्य नाही . त्या दोन मुलांना डिस्कोथेकमध्ये मुलींचे चोरून फोटो काढल्याबद्दल शिक्षाही झालेली!मग त्याने ओमान मध्ये भेटलेला कोणी जैन सद्ग्रुहुस्थ आणि त्याच्या खाण्यापिण्याच्या सवयी सांगितल्या आणि त्याच्या शरीर यष्टीकडे बघून कसं कधीच त्याला बॅडमिंटन खेळाशील का असं विचारावासं वाटलं नाही असेही सांगितले. भारतात विविधता आहे, हे कबूल , पण यांना असलेच नमुने का भेटले असा मला डिप्रेसिंग करणरा प्रश्न . त्यानंतर रुटीन बब्रेक्झिट, ट्रम्प , जागतिक अर्थव्यवस्था , राजकारण, ब्रिटन मध्ये मुलांचे संगोपन, इथल्या शाळा , अगदीच माणूसघाणे शेजारी आणि मग परत भेटायचे प्लॅन्स असं गेले काही महिने चाललं होतं . गेल्या आठवड्यात ऊनऊचा मेसेज, माझी बदली झाली पेरूला आणि दोन आठवड्यात आम्ही परत चाललो, शेवटचं बॅडमिंटन बुक करशील का ?

धक्काच होता , त्याच दिवशी संध्याकाळी परत भेटलॊ. जायच्या आधी सगळं सामान त्यांना विकायचे होते त्या गडबडीतूनही दोन तास गप्पा मारल्या . थोडा धीर करून योलांडा ला म्हणलं , तुझा अनुभव वाईट असला तरी एकदा भारतीय जेवण जेवून जा. उनाऊला कल्पना एकदम आवडली सकाळी बॅडमिंटन , दुपारचे जेवण आणि मग चहा असा आजचा बेत ठरला. आठवडाभर ऑफिस झाल्यावर पुन्हा वीकएंड ला सफाई वगैरे आवरून सगळ्यांचा स्वयंपाक जरा जास्तच होतं . त्यात कितीही सपक केलं तरी ज्यांना तिखट मसाल्याची सवय नाही, ते मिरचीच्या वासानेच घामाघूम होतात. आणि हाय स्ट्रीट ला पासरीभर इंडियन रेस्टोरंट आहेतच जी ब्रिटीश चवीचं भारतीय खाणं सर्व करतात. शनिवारचा दिवस दोन ठिकाणी फोन करून बघितला , एक रेलोकेशन मुळे बंद तर इतर ठिकाणी रिजर्वेशन नाही , काही ठिकाणी पार्किंग नाही असं रडगाणं चाललं होतं . शेवटी काही इंडियन मिळालच नाही . त्याला जवळचे म्हणून मग थाई रेस्टोरंट मध्ये छान जेवण झाले. पेरू , स्पेन आणि बास्क कंट्रीच्या वेगवेगळ्या खाद्यपदार्थांची जेवताना ओळख झाली , परत एकदा टकलू कहाणी रिपीट झाली. निरोप घेताना तुम्ही चांगले भारतीय आहात असे मजेने तो म्हणाला - काय सांगू बाबा आमच्या देशबांधवांच्या पापाचे परिमार्जन करण्याचा आम्ही पुरेपूर प्रयत्न केला , - योलांडा ने एक वेळ भारतीय जेवण खाल्ले तरी असते , तुझ्या मस्त टकल्यावर आमच्याकडे काही उपाय नाही बघ, त्या मुळेच आज इंडियन रेस्टोरंट मध्ये कुठेच जागा मिळाली नाही बघ , असं मनात म्हणत gave them a big hug .
पुढची भेट आता लीमा मध्ये ...

January, 29th, 2017

Bowie Ruckus

The ruckus and riots over the images and statues is not merely an Indian phenomenon. I was a victim of this senseless obsessive hero warship at my workplace and still recovering from a trauma of being haunded by the faithful loyals of this photo!

This is bang opposite to my desk and any thinking, working, stressful, happy moments when I lift my gaze from the computer screen, I had to endure the stare of this man right in my face.

Right from the day one , I felt him occupying a place on a office wall was very unprofessional. So no wonder , the other day when the printer next to it went kaput at 7.30 pm ,when utterly tired, hungry and stressed me trying to fix it and this fellow looking down upon me, irritated me so much that I pulled this poster and binned it. Colleague of mine, giggling at my action and asking me to take it easy!

Next day morning in another office amidst the meeting my phone buzzing endlessly. The same colleague warning me not to utter a word when I go back to the office, seems people were going mad at the missing poster. Shrugged the shoulders at the suggestion and continued with task at hand only to realise the anger when I entered the office at the midday.

I was throughly interogated by th
otherwise dainty , gentle and polite business support manager about the missing poster ,she was efficiently assisted by four other admin officers. I gathered from their talk that the poster was with them for 13 years and travelled with them whenever the LA decided to relocate them . I get the sentimental value but also found it irrational , moreover ,I trusted the warning my colleague had issued of possibility of murder if I open my mouth . Being surrounded by women in their 50s , this was the first time I felt the terrific fright...All the tabloid stories of violent menopausal women surfacing in my mind.. I continued to pretend ignorance and questioned who would stole that ugly looking poster? Well, I was told to explain the disappearance of it if not stolen as the officers had seen it when they left the office previous day and I was one of the last ones to leave the building. I did not know that they used to bow in front of this Bowie when leaving the office each day!

The ruckus continued with security officers being called and asking for the CCTV coverage as me and my colleague who had left last on the previous evening denying any knowledge of the poster.

I sat down to log in to the system, trying hard to maintain the equanimity amidst this chaos thinking it will die down soon. However, when the business manager came to me and said I need to inform the chief security officer as this is a serious breach, I had to take her aside and confess as to what had happened. Being trained for years to hide any expressions while enduring in social work department, this dainty lady looked furious and told me not to worry! That sounded like a sweet talk that social workers do when telling parents actually we are taking you to the court ! Looking at her face, I also realised that being a boss helps at times ... People don't swear at you in your face at least in that very moment. The poster was by now wrapped in one of bags that was thrown into commercial waste bins by the cleaners when they cleaned and emptied all bins in the night.

We then had to call the cleaning contractor, get the bin yard open and with the help of two security officers, we reopened each bag from that hip to find this poster . The whole site looking like a bomb disposal exercise, managing health and safety aspects before going into those giant commercial waste bins !

Needless to say the jubilant mood of getting Dave back in its place after half an hour search and the utter humiliation I had to endure for the whole day when the stories of my unsuccessful lies and climbing down the bin were told around me!

Since then he sits there arrogantly , I find his gaze even sharper with the tint of sarcasm and to annoy me the admin officers playing the tunes of Life on Mars when this incident is revisited.

February, 3rd, 2017

आजचा दिवस लेखनाचा

आजचा दिवस लेखनाचा. बाहेर डोरिस म्हातारीनं धुमाकूळ घातलाय रात्रभर, त्यामुळे काही कुठे जाता येणार नाही. आणि दोन आठवड्या पूर्वी दुर्लक्ष केलेली सर्दी ताप पुन्हा डोकं वर काढतोय त्यामुळे घरातली काही कामं करायची नाहीत अशी सक्त ताकीद आहे . अर्थात त्यात छुपा अजेंडा आहेच, मी कामं काढली की या दोघा पुरुषमंडळींना हलावेच लागते , त्यामुळे आता त्यांची चांदी, माझ्या न बरं वाटण्याच्या सबबी खाली ! कितीही बरं नसलं तरी बिछान्यात पडून राहणे काही होत नाही आणि टीव्ही , सिनेमा बघून बघून किती बघणार? बोलता येत नाही त्यामुळे फोनही नाही . सकाळ भर विचार करत होते , का लिहितो आपण? व्यक्त व्हावंसं वाटतं हे साधे उत्तर, पण एखादी गोष्ट डोक्यात पिंगा घालायला लागली की कितीही प्रयत्न केला तरी पुन्हा पुन्हा मन तिथेच येतं. बऱ्याच वेळा मग स्मार्ट फोन वर मराठी कीबोर्ड लावून दोन मिटींगच्या मध्ये एका बोटाने काही खरडते, दुसऱ्या मिटिंगमध्ये बसल्या बसल्या पुन्हा पुढचं सुचायला लागत, कधी कधी वाक्यच्या वाक्यं डोक्यात सलग येत राहतात , कधी नोट्स घेण्याच्या बहाण्याने तर कधी स्टाफचा अर्जंट मेसेज आहे म्हणून पुन्हा दोन मिनिटं बोलता बोलता फोन बाहेर येतो आणि ते वाक्य पूर्ण होतं. जोपर्यंत लिहून होत नाही तोपर्यंत अस्वस्थ वाटत राहतं , बऱ्याचदा जोडाक्षरं पटकन लिहिता येत नाहीत, शुद्धलेखनाच्या बऱ्याच चुका राहतात , वैताग वैताग होतो अशा वेळी .

बऱ्याचदा मनात विचार असतो, या सगळ्याला काही अर्थ आहे का ? आपल्या आयुष्यात घडलेल्या घटना, आलेल्या व्यक्ती , माझे सापेक्ष अनुभव, त्यातून झालेले ' दृष्टांत ' हे सगळं इतक व्यक्ती सापेक्ष आहे , त्याला वाचणाऱ्याच्या दृष्टीने काही मोल आहे का ? आपण आपल्या अनुभवांचे, भावनांचे प्रदर्शन करतोय का ? या सगळ्या प्रश्नांनाची उत्तरे नाहीत माझ्याकडे पण पहिला ब्लॉग लिहून झाला तेव्हापासून लिहिण्याची उर्मी वाढली आणि लिहून झाल्यावर एक नीरव शांतता जाणवते हे खरं . बरंचसं लिखाण माझ्या जवळच्या माणसांबद्दल आहे . खूप तीव्रतेने ज्या भावना मला वेळोवेळी या व्यक्तीबद्दल वाटतात त्या, बऱ्याचदा त्यांच्याकडे व्यक्त करता येत नाहीत , मलाही त्या लिहिताना स्पष्ट जाणवायला लागतात , ती व्यक्ती तिच्या वेगळ्या स्वरूपात पुढे यायला लागते, या अर्थाने लिहिण्यातून मी माझी मलाच आणि हे सगळे लोक मला जास्त कळायला लागतात . हल्ली ब्लॉग लिहिणं बंद केलंय आणि फेसबुक सोडून इतर ठिकाणी लिखाण प्रसिद्ध करत नाही. फेसबुकवर काही अपवाद सोडले तर ज्यांच्याशी माझा प्रत्यक्ष संवाद आहे तेच लोक आहेत आणि त्य्नाच्याशी पण लिखाण वाचनातून हा संवाद चालू असतो कारण प्रत्यक्ष भेटीगाठी आता विरळ झाल्या आहेत आणि प्रत्येकाचे जगण्याचे संदर्भ एवढे बदलले आहेत की जेव्हा भेटी होतात तेव्हा या सगळ्या संवादाचा संदर्भ लागेलच असं नाही . बऱ्याच गोष्टी दैनंदिन जीवनाच्या संदर्भातच कळतात आणि वेळ गेली की त्या अनुभवांची तीव्रता ही कमी होते , त्यामुळे फेसबुक पोस्टी या एखाद्या डायरी सारख्या झाल्यात माझ्यासाठी आणि कामानिमित्त आणि इंग्लंडात राहून इथल्या मित्र मैत्रीनी बरोबर कितीही इंग्रजीत बोललं तरी मराठीत बोलण्याची त्याला सय नाही , कारण भाषा ही नंतर येते, अनुभूती , तिचे जाणीव नेणिवेशी एक संधान झाल्यावर व्यक्त करण्यासाठी भाषा लागते , त्या आधीच्या अनुभूती, भाव भावना मला कळतात त्या ज्या भाषेत त्या पहिल्यांदा कळल्या, शब्दरूप झाल्या त्या माझ्या मातृभाषेत . त्यामुळेच आजही कितीही शब्दभांडार वाढले असले तरी इंग्रजीत विचार होतच नाही , मराठीत सर्व प्रकीर्या होऊन , इंग्रजीत त्याचे भाषांतर होऊनच पुढचं संभाषण कामाच्या आणि इतर ठिकाणी होते. आणि या फेसबुक माध्यमातून मला माझ्या मित्र मंडळी , मायदेश आणि मायबोलीशी जिवंत संपर्क ठेवता येतो , हे ही तितकेच खरे .

4th February, 2017

'जाने क्या ढुंढता है मेरा दिल , तुझको क्या चाहिये जिंदगी'?

'जाने क्या ढुंढता है मेरा दिल , तुझको क्या चाहिये जिंदगी'?

'मी कोण' हा तसा फारच क्लिष्ट प्रश्न आणि ज्या कोणाला तो पडतो त्याचे आणि त्याच्या आजूबाजूच्या लोकांचे अगदी जीना हराम करून टाकतो . मला असं मधनं मधनं फेफरं आल्यासारखा हा प्रश्न भंडावत असतो. मग सगळ्या जवळच्या लोकांना , ' मी काय करतेय आयुष्यात , काय अर्थ आहे का याला ? ', असे प्रश्न ऐकावे लागतात . बिचारे माझे आप्त स्वकीय त्यांनी शांत ऐकून घेतले तरी प्रॉब्लेम आणि मला खोलात जाऊन समजावून सांगायचा प्रयत्न केला तरी प्रॉब्लेम. त्यांच्या खांद्यावरचा हा वेताळ उतरतच नाही . या सगळ्या लोकांची सहनशक्ती मात्र अचाट आहे . प्रत्येक वेळी न रागावता , वैतागता रितू आणि अजित अगदी ऐकून घेऊन पुन्हा गाडे जिथे आहे तिथे आणून पोहचवतात . अजितला काही असले प्रश्न पडायचा संभवच नाहीये, कॉम्प्युटरच्या जन्मापासून त्याचा आणि कॉम्पचा जनम जनम का रिश्ता है . दिल चाहता है मधला --- बस मैं जन्मा ही हूं इसलिये हे अगदी गुडघ्यावर बसून आमिर खान म्हणतो ते त्याला अजितकडे बघूनच सुचलंय,अशी माझी ठाम खात्री आहे . पण तो पर्फेक्शनिस्ट खान काय त्याचं क्रेडिट अजितला देणार नाहीये . त्यामुळे अजित मी काय करू , कंटाळा आलाय असं काही म्हणलं] की तो कॉम्पुटर शी निगडित १७६० शक्यता सांगू लागतो . एरवी दोन वाक्य सलग बोलायला याला इतके कष्ट पडतात पण कम्पुटरशी संबंधित काहीही असलं की याच्या चेहऱ्यावरचे तेज अवर्णनीय असते, ते बघून मला माझ्या प्रश्नाचे उत्तर मिळत नाहीच , पण जाऊदे याला याची मंजिल मिळालीय, हा आपल्याला काय समजून घेणार असं म्हणून मी माझ्या हक्काच्या दुसऱ्या श्रोत्याला फोन लावते , रितू .

ज्या टोनमध्ये तिचं नाव घेते तत्क्षणीच कळतं तिला की आता ही तिचा यक्षप्रश्न विचारणार. रितू कडे उत्तरे भारी असतात , सगळ्या उत्तरांना एक प्रकारची celestial remedy असते . ती मात्र बर्रोब्बर सगळे आध्यात्मिक , तात्विक , बोलीवूडीक छक्के पंजे वापरून ती मला भौतिक पातळीवर आणून आपटते , पोरांची शिक्षणे आणि आपलं आर्थिक स्वावलंबन यापलीकडे काही दिसूच देत नाही.'जीवनात ही घडी अशीच राहू दे,,' या पंक्तीची पुरेपुर पाईक, खंदी समर्थक आहे ती. या प्रयत्नांत ओशो, टॅरोट कार्ड्स , कुंडली , झेन असले सगळे प्रकार तिच्या उत्तराच्या दावणीला बांधलेले असतात . नाहीतर मग ती काहीतरी अचाट , भन्नाट कल्पना आणि प्लॅन्स मांडते - मी जाम , चटण्या करायला घेतल्यात , काही लोकांना फ्री सॅम्पल दिली आता आपण त्याचे मार्केटिंग करू , नाहीतर आपण काहीतरी रेस्टॉरंट उघडू , मी स्कार्फ बनवते तू UK मध्ये मार्केट बघ , मी तिकडे येते मग आपण टॅरोट रिडींग प्रोफेशनल पद्धतीने करू . तिच्या योजना बरोबर लागू पडतात आणि दुसऱ्या दिवशी मी नव्या जोमाने पुन्हा नोकरीवर जाते . असं चक्र वर्षानुवर्षे चालू आहे आणि तरी मला पडायचा प्रश्न पडतो तो पडतोच . ऑफिसमध्ये कामाच्या संदर्भात असं काही म्हणलं की किती reflective analysis करतेस म्हणून अजून डोक्यावर घेतात आणि माझी मॅनेजर तू मांडलेले मुद्दे फारच pertinent आहेत , एक पेपर लिहुयात को दोघी अस अजून एक गळयात धोंडा बांधायला निघते , त्यामुळे आजकाल ऑफिसमध्ये असले फार critical reflection करायचं निग्रहाने टाळते मी .

खरं तर किती सोपा प्रश्न आणि उत्तरेही! भारतीय परिप्रेक्ष्यात तर जन्मायच्या आधीच तुमच्या कौटुंबिक , सामाजिक, आध्यात्मिक , राजकीय अशा सर्व प्रकारच्या ओळखी निश्चित झालेल्या असतात. व्यक्तिमत्व आणि प्रवृत्ती नुसार थोडा बहुत फरक करायचा प्रयत्न केला तरी या ओळखी घट्टपणे तुम्हाला चिकटलेल्याच असतात. समाजमानातली तुम्ही कोण ही प्रतिमा आपल्याला आपण कोण हे जाणवायच्या खूप आधी स्पष्ट असते आणि बऱ्याच अंशी ती आपली आपल्याशी असलेली ओळख अधोरेखित करत असते . बारावीपर्यंत पाचगणीत असताना ही ओळख फार सोपी होती. शाळेत असताना गुरुजी , बाईची मुलगी म्हणून त्याला एक वेगळं वलय, कदाचित माझ्याच मनात होते . हुशार , म्हणजे शाळेत नेहमी वासरात लंगडी गाय शहाणी या न्यायाने थोडाबहुत मुलामा पण त्या वलयाला होता . त्यामुळे असेल कदाचित पण पाचगणीतल्या सगळ्या गल्ल्यागल्ल्यामध्ये विखुरलेल्या सगळ्या जातीधर्माच्या घरात स्वागत असायचे , कधी भेदभाव असा जाणवला नाही किंवा सगळ्या गल्ल्या आणि नगर कशी काही विशिष्ट जाती समूहाची आहेत हे कधी जाणवले नव्हते . कदाचित आज जाणवतो तितका जातीय विखार ऐशीच्या दशकात दैनंदिन जीवनात बोलला जात नसेल, हे ही एक कारण असावे आणि वय आणि अनुभवामुळे तेव्हा या सगळ्या गोष्टीची आज जितकी चिकित्सा होते, तितकी त्यावेळी होत नसावी .

बारावीनंतर पुण्यात आल्यावर मात्र आपण 'शबाना ' आहोत , हे खूप प्रकर्षाने जाणवले . तोपर्यंत धार्मिक ओळख म्हणजे घरी माँ जे नमाज कुराण शिकवायची आणि कधी कधी अप्पाजान च्या घरी इजतेमा साठी जायचो तेवढीच होती . रमजान मध्ये रोजे आणि दोन ईदी साठी महाबळेश्वरला नानी , दादीकडे जायचो . वर्षातून मिळणार नवीन ड्रेस याचवेळी मिळायचा आणि ईद्दीच्या पैशातून वर्षभर ज्या गोष्टी दुकानांत बघितलेल्या असत त्या खरेदी करायची चैन , यापलीकडे फार धर्म जाणवला नव्हता . मुंबईहून येणारी आमची मावसभावंडे मात्र इस्लाम , मुस्लिम या विषयावर phd केल्यासारखी आम्हाला शिकवण देत असायची . त्यांच्यामते आम्ही गावठी , मराठी बोलणारे , धड रीती भाती संस्कार नसणाऱ्या मुली होतो. मला आणि तैयबला त्यांच्या दोजख आणि जन्नत च्या वर्णनावरूनच त्यांच्याशी फार चर्चा किंवा वादविवाद करायची इच्छा नसायची . एक तर त्या जन्नतच्या वर्णनात आम्हाला आवडेल , पचेल असे काही नव्हते आणि दोजखची वर्णन इतके अचाट आणि परत त्यावर कुठला प्रश्न विचारायची बंदी , का तर म्हणे असले प्रश्न विचारले तर दोजखच्या आगीत सात वेळा जळालं - एक तर मेल्यावर तुम्हाला गाडणार, मग फरिश्ते तुमचा सवालजवाब करणार आणि तुम्ही असले प्रश्न विचारले म्हणून पापी ठरवणार आणि सात वेळा जाळणार - एकदा जाळल्यावर होणाऱ्या राखेला आणखी सहा वेळा जाळणार- काही संदर्भ लागायचा नाही . सातवीत सगळे कुराण झाले, नमाज , रोजे माँ च्या मार्गदर्शनाखाली सगळे केले पण खरा इस्लाम मात्र खूप वर्षांनी कारेन आर्मस्ट्राँग ची पुस्तके वाचून तेव्हा कळाला. तोपर्यंत पुलाखालून सगळंच गेलं होतं ऑरोबिंदो , विवेकानंद , योग, विपश्यना. या सगळ्यातून बऱ्याच प्रश्नांची उत्तरे मिळाली खरी पण वैयक्तिक पातळीवर , व्यक्ती समष्टीची सांगड घालणं काही अंशी टाटा इन्स्टिटयुट मध्ये शिकवले पण तो शोध बऱ्याच अंशी अपूर्ण आहे आणि त्यातूनच सतत हा प्रश्न पुढे येत राहतो.

दरम्यानच्या काळात आपण मुस्लिम आहोत हे मात्र अनेक लोकांनी आणि घटनांनी बिंबवले , त्यांना चांगले किंवा वाईट असं दोन गटात विभागायची इच्छा नाही कारण ज्या दृष्टिकोनातून आपण एकमेकांना पाहत , स्वीकारत किंवा नाकारत असतो त्या एका विशिष्ट मनोवृत्तीतून घडत असतात आणि ती मनोवृत्ती बनण्यामागे फक्त त्या व्यक्तीलाच कारणीभूत ठरवता येत नाही . अर्थात हे मानवी पातळीवर माझे खूप सापेक्ष असे मत आहे . समाजघडणीच्या आणि राजकीय परिप्रेक्ष्यात या सापेक्ष विचाराला फार महत्व नाही किंवा यातून काही कोणाचे हृदयपरिवर्तन होऊन समाज बदलेल अशी भाबडी आशा हि मला नाही . उदा. बी ए ची तिन्ही वर्षे मला फर्गसन कॉलेजच्या मुलींच्या होस्टेलला प्रवेश मिळाला नाही आणि माझ्या डिपार्टमेंटच्या प्रमुख सतत तीन वर्षे हॉस्टेल प्रमुख असणाऱ्या त्या प्राध्यापकांशी भांडत राहिल्या की हीचा नंबर आलेला असतानाही तुम्ही इतर मुलींना का जागा देता ? तीन वर्ष हॉस्टेल मिळालं नाही , खूप वेगवेगळ्या ठिकाणी राहून मग तिसऱ्या वर्षी विद्यार्थी सहायक समितीची जागा मिळाली. मला या घटना नेहमीच त्या प्रसिद्ध प्राध्यापकांचा माझ्याबद्दलचा ग्रह म्हणून नाही तर खेर मॅडम माझ्यासाठी आणि एका तत्वासाठी ज्या पोट तिडकीने आणि सातत्याने भांडत राहिल्या त्यासाठी नेहमीच स्मरणात राहील. पुण्यात फक्त धर्मच नव्हे तर जात, भाषा आणि प्रांत या घटकांमुळे इतर विद्यार्थ्यांचे ही हाल होताना पाहिले की आपणच वंचित आहोत असा ढिंढोरा पिटण्यात मला फार स्वारस्यही नव्हते . एकदा victim mode मध्ये न जाता या घटनांकडे थोडं निरपेक्ष बघायला लागले की यातली माणसे मला फार वेगळी जाणवायला लागली . बऱ्याच वेळेस अरे तू शबाना असून मराठी छान बोलतेस असा पहिला प्रश्न आला की कळायला लागलं कीं त्या माणसाचा परिघ किती छोटा आहे. मग न आणि ण ; च आणि च अशा चुका काढायला लागले की मग सांगावं लागायचं की चादर हा शब्द किती वेगवेगळ्या प्रांतात आणि उच्चारात म्हणतात आणि तुम्हाला माहीत असलेली सोलापुरी चादर आणि एक चादर मैलिसी मधली चादर हा हा शब्द , उच्चार आणि विणकामाचा वेगळा प्रकार आहे. पुण्यातले बरेचसे अनुभव हे ९२-९३ च्या पार्श्वभूमीवर बरेच दाहक आहेत पण त्यातही बऱ्याच पुरोगामी मंडळीबरोबर असताना एकप्रकारचे patronizing feel हे कधी कधी फार किळसवाणं वाटायचं. या सर्व प्रवासात एक व्यक्ती म्हणून स्वीकारणारे बरेच मित्र मैत्रीनी मिळाल्या आणि त्यामुळेच हे दाहक अनुभव कधी विखारात किंवा द्वेषात मात्र बदलले नाहीत .

वैयक्तिक आयुष्यात या धार्मिक ओळखीला मागे टाकून जरी बरेच निर्णय घेतले तरी त्या ओळखीने काही पिच्छा सोडला नाही. मनू , माझी लेक आता १९ वर्षाची झाली पण तिच्या तिकडच्या आजी आजोबांनी अजूनही तिला एकदाही बघितले नाही कारण तिची आई 'मुस्लिम' आहे. दोन्ही मुलांना कुठल्याही एका धर्मात वाढवायचे नाही असा फार आधीच माझा निर्णय होता. आई वडील आणि समाज मुलांना जन्मल्या जन्मल्या फक्त त्यांच्यापुरता एक ठप्पा लावतात एवढ्यापुरतेच हे संस्कार नसतात तर समाज , जग आणि नंतर आध्यात्मिक समज याचेही एक कुंपण आई बाप आपल्या मुलांना या धार्मिक संस्कारातून घालून देतात आणि हा खरे तर सगळ्यात मोठा child abuse आहे असे मला वाटते . मुलं सग्नान झालयावर त्यांनी त्यांना हवा तो धर्म निवडावा आई बापाने काही मूल्ये जरूर शिकवावीत . बऱ्याचदा ही मूल्ये धार्मिक संस्कारातून येतात हे मान्य पण बरेचदा त्याच्याभोवतीची कोंदने मुलांच्या निकोप वाढ़ीला घातकच असतात. आता हे तात्विक दृष्टीने म्हणणे ही एक गोष्ट आणि समाजात यानुसार जगणे ही दुसरी. त्यात येणारे इतके वेगवेगळे अनुभव आहेत की काहीवेळा हताश आणि बऱ्याचवेळा हसायला येते .

एक मुलगी आणि बाई म्हणून येणारे अनुभव कोणाही स्वतंत्र प्रग्नेंच्या बाईला येणारे असेच आहेत, लहानपणी मुलगी म्हणून असेच वागले पाहिजे अशा ज्या काही अपेक्षा होत्या त्या मी धुडकावून लावल्या होत्या आणि तेव्हा जो त्रास, मारहाण सहन केली त्या मानाने मग एकटी असताना जिथे नोकरीसाठी गेले तिथे राहण्याठी जागा ना मिळणे, लोकांच्या चित्र विचित्र चौकशा, त्या आडून त्रास आणि मानहानी असल्या प्रकारचे वैषम्य न वाटता एक प्रकारचे च्यालेंज वाटायला लागले होते . इतके विविध किस्से अनुभवायला मिळालेत की त्यावर एक पुस्तक निघेल पण इथेही कदाचित सामाजिक क्षेत्रात आणि त्यातही फन्डिंग एजन्सीत काम केल्यामुळे बरेचसे सामाजिक कार्यकर्ते मदतीला असायचे . अर्थात एनजीओ म्हणा किंवा सामाजिक चळवळी म्हणा यात असलेली एकमेकांबद्दलची असूया किंवा जात धर्मावरून लोकांना जोखण्याची प्रवृत्ती बघितली की कधी कधी पुण्यात आलेले दुस्वासाचे प्रत्यक्ष अनुभव जास्त सुकर वाटायचे

इंग्लडात आल्यापासून गोष्टी जरा सुकर झाल्यात कारण इथे धर्म किंवा बाई असणं असं पदोपदी आडवं येत नाही. वंश आणि ethnicity हे दोन मुद्दे नेहमीच वेगळे राहतील आणि त्या मानाने अजूनही इथे बऱ्यापैकी सहिष्णुता आहे . प्रत्येक इमिग्रंट समुदायाचे वेगळे प्रश्न आहेत आणि इथल्या समाजात सामिलीकरण आणि आपली संस्कृती किंवा वेगळी ओळख जपून ठेवणे , संवर्धन करणे अशा एका वेगळ्या तिड्यात सर्वच इमिग्रंट समुदाय दिसतात . सामिलीकरणाची प्रक्रिया नाही म्हणलं तरी निदान पहिल्या पिढीला अवघड आहे , दुसऱ्या , तिसऱ्या पिढीत कधी कधी स्वतःची ओळख शोधण्याच्या प्रक्रियेत एक प्रकारचा नॉस्टॅल्जिया दिसून येतो त्यामुळे इथले शीख , मुस्लिम किंवा हिंदू बऱ्याच अंशी कट्टर होत असलेले दिसून येतात . अर्थात सगळयाच समाजात वेगवेगळे प्रवाह असतात आणि थोडे चिकित्सक , अलिप्त अशाही बऱ्याच लोकांशी इथे संपर्क येतो. पण एकूणच प्रोफेशनल जग सोडले तर इतर स्तरावर मैत्री किंवा काही एकत्र काम अशा संधी कमी आहेत. इथलं काम आणि जीवन बऱ्यापैकी आखीव रेखीव , जेव्हडं सांगितलं आणि जसं सांगितलं तेवढच आणि तसेच काम त्यामुळे आवडीच्या क्षेत्रात असूनही रटाळपणा कामात खूप असतो. इथे आल्यावर सुरुवातीची टूरिस्टी भूक बरीच भागली आहे त्यामुळे यू के म्हणा युरोप म्हणा त्यात काही नावीन्य राहिले नाही . आणि विरंगुळ्याचे आपले एक स्थान असते , पूर्ण वेळ विरंगुळा ही आपली आंतरिक भूक भागवू शकत नाही . आयुष्यात सगळ्या सुखसोयी , चांगली नोकरी , हुशार मुले , प्रेमळ कुटुंब आणि खूप जिवलग मित्रमैत्रिणी असं सगळं काही असून मला सतत असे प्रश्न पडायला लागले की मला नाही पण इतर लोकांना मात्र भांबावयाला होतं .ज्या काही सोप्या पारंपरिक श्रेणींमध्ये आयुष्याचा अर्थ लोक शोधतात, जगतात त्या माझ्या बाबतीत खूप आधी निसटून गेल्या आहेत - धर्म , समुदाय , कुटुंब , देश , प्रथा , परंपरा या सगळ्या गोष्टी काही जाणून सवरून काही नकळत मागे गेल्या आणि या सगळ्यांना पर्याय म्हणून नाही पण झालेल्या पोकळीत कधी कधी हरवायला होतं खरं . नकोसं असलं कितीही घुसमटायला झालं तरी समूहाचा भाग असण्यात एक प्रकारची बरेचदा फसवी अशी सुरक्षितता असते. एकला चालो रे आणि माझा मार्ग निराळा म्हणण्यातलं आणि जगण्यातलं थ्रिल कितीही रोमांचकारी असलं तरीही त्या बरोबरचं एकाकीपण स्वीकारताना बरीच घालमेल होत राहते आणि त्या एकाकीपणाला आणि त्यातल्या स्वतःच्या जगण्याला अर्थ द्यायच्या प्रक्रियेत पारंपरिक ढाचे कधीच कामी येत नाहीत . पुढे काय माहीत नाही, मागे जाण्यात अर्थ नाही असा टप्पा खूप वेळा आलाय आयुष्यात , कदाचित पुन्हा तोच अनुभव आज नव्याने जाणवतोय. या सगळ्यात राहूनही बऱ्याचदा वेगळी अलिप्तता जाणवायला लागली आहे. पुढे काय हा निर्बलतेतून किंवा हताशेतून आलेला प्रश्न नाही तर या पुढे रहाटगाडगं असंच चालत राहील कदाचित , या सगळ्याचे फलित काय असा माझा मात्र माझ्याशीच वाद संवाद, आज प्रकर्षाने पुन्हा जसा जाणवला तसा इथे टंकलाय ....

एका बापाची गोष्ट ..

एका बापाची गोष्ट ..

आयुष्यात आतापर्यंत खूप आया मिळाल्यात , बहुतेक सगळ्या मैत्रिणींच्या आयांना आई म्हणून हाक मारणे खूप सहजपणाने आले , अर्थात बऱ्याच काकवा पण आहेत. पण मैत्री झाली की अगदी जवळचीच होते त्यामुळे ज्या ज्या घरात उठबस तिथे तिथे आई , मम्मी , माई अशी नाती देश प्रदेशात आहेत. बाबा म्हणून कोणाला हाक मारणे असे झाले नाही, कदाचित हे सगळे बाबा लोक थोडे अंतर ठेवून असतात आणि आया जेवढ्या आपुलकीने चौकशी , अगत्याने खाऊ पिऊ घालतात आणि मायेचे चार सल्ले ( नको असले ) तरी देतात , त्या मानाने बाबा लोक कोरडे आणि लांबचेच वाटलेत नेहमी , त्यामुळेही असेल. पण कधी कोणी बाबा नाही झाले. पण एक बाबा नाही बाप मात्र मिळालाच आणि असा तसा नाही अगदी बॉलीवूड बाप ! त्याचे खऱ्या आयुष्यातील नाव इथे लिहिणार नाहीये कारण कदाचित त्याच्या इभ्रतीत ते बसणार नाही आणि दुसरं महत्वाचं कारण म्हणजे एका खूप गाजलेल्या इंग्रजी कादंबरीत , ज्यात मुंबई आणि अंडरवर्ल्ड चे जे वर्णन आहे , त्यातल्या एका प्रमुख पात्राचे नाव आणि या बापाचे नाव एकच आहे . या लेखासाठी मी त्याला माझा बॉलीवूड बाप aka बी असं संबोधणार आहे.

टाटा इन्स्टिट्यूट मधून शिक्षण झाल्यावर छोट्या संस्थातून काम करत , सगळ्या क्रांतिकारी विचारांना अर्धंमुर्धं मूर्त स्वरूप देत छोट्या ते मोठ्या एनजीओ मध्ये माझा चढतीचा प्रवास सुरु होता. वैयक्तिक आयुष्यात नैया बरीच डगमगत चालली असताना या कामाने बरंच सावरून घेतलं होतं . नवीन प्रकल्प , खूप फिरती , असंख्य ट्रेनिंग , नव्या संकल्पना आणि इन्स्टिटयूट ला असताना ज्यांच्या कामांनी भरून जायला व्हायचे त्या सगळ्यांशी प्रत्यक्ष भेट आणि काम करायची संधी , या सगळ्यात अगदी जोमाने काम करत होते, त्याच वेळी तेव्हाच माझा मित्र आणि नंतर ज्याच्याशी लग्न केले तो सामाजिक राजकीय कार्यकर्ता होता त्यामुळे ऑफिसची कामे सांभाळून त्याच्याबरोबर अनेक मीटिंग, बैठकी असं भारावून टाकणारं आयुष्य काही वर्षे चालले होते. यादरम्यान गोध्रा झालं आणि त्या पाठोपाठ गुजरात ! वर्षभर आधी झालेला कच्छचा भूकंप आणि त्यानंतर ज्या लगबगीने सगळ्या स्वयंसेवी संस्था भूकंपग्रस्तांच्या मदतीसाठी आणि पुनर्वसनासाठी धावून गेल्या होत्या , रात्रंदिवस काम करत होत्या आणि ते सर्व पाहून एक प्रकल्प भेट संपवून दुसरीकडे तातडीने आम्ही धावत होतो , माणुसकी आणि परस्पर सहकार्यातून अशा आपादग्रस्त परिस्थितीत किती पटकन कामे उभी राहत होती याचं कौतुक करावं आणि त्याचबरोबर दहा नवीन प्रश्न समोर उभे असावेत , त्यांच्यावर तोडगा काढ्यासाठी तत्परतेने पुढचं प्लॅनिंग असं वर्षभर चाललं होतं . गुजरात दंगे झाले आणि समोर येणाऱ्या निसर्ग निर्मित नव्हे तर मानवनिर्मित जनसंहार असूनही स्वयंसेवी संस्थांच्या पातळीवर एक सन्नाटा होता . रोज येणाऱ्या बातम्या, दंग्यांचे काही पत्रकारांनी स्वतः जाऊन केलेले रिपोर्टींग आणि काही संस्था, संघटना ज्या नेटाने काम करत होत्या त्यांच्याकडून कळणारी माहिती विषन्न करणारी होती . एन जी ओ तल्या बड्या बड्या मानवधिकारावर बोलणाऱ्या आणि ज्यांना आम्ही गुरुस्थानी म्हणायचो अशा धेंडांचे पाय किती मातीचे आहेत , हे त्या वेळी खूप तीव्रतेने कळाले होते. 'शो मस्ट गो ऑन', हे म्हणायला खूप सोपे आहे पण ज्या तत्वांसाठी आपण या क्षेत्रात आलो , इतकी वर्षे एकत्र काम केले आणि एन जी ओत ली इतरांच्या मानाने पैसे घेऊन 'स्वयंसेवी सेवा' असं हेटाळणीयुक्त सतत ऐकून, कधी प्रतिवाद करत तर कधी दुर्लक्ष करत सातत्याने जे शिकलो ते प्रामाणिकपणे आणि प्रोफेशनली करत राहिले त्यावरचा विश्वास उडायला लागला होता. या सगळ्या घडामोडीत हर्ष मंद्र या IAS अधीकाऱ्याचा टाईम्स मध्ये लेख वाचला, तेव्हा हर्ष ऍक्शन एड चे कंट्री डायरेक्टर म्हणून काम करत होते त्यांच्या लेखात गुजरात राज्ययंत्रणा आणि स्वयंसेवी संस्थांची दंग्यांच्या आणि नंतर दंगे पीडितांच्या पुनर्वसनाबाबतची गळचेपी भूमिकेचा परामर्श घेतला होता. हे सगळं होत असताना वैयक्तिक कारणांमुळे मला मुंबईत राहायची अजिबात इच्छा नव्हती. तेव्हा इंटरनेट चा प्रसार ही एव्हडा नव्हता, त्यामुळे इतर राज्यात प्रत्यक्ष जाऊन काम बघणे एवढाच मार्ग राहिला होता. भोपाळ आणि मध्य प्रदेशच का याचे मला नक्की कारण माहित नाही पण या सगळ्या घालमेलीत मी भोपाळला जाऊन पोहोचले खरी . तिथल्या अरेरा कॉलनी या उच्चभ्रू वस्तीत सगळ्या मोठया संस्थांची कार्यालये होती. टाईप केलेला बायो डाटा हातात घेऊन सगळ्या कार्यालयात जाऊन आले, काहींनी हातातले कागद ठेवून घेतले, मुंबईहून या छोट्या शहरात का काम शोधायला आली असे कुतूहलाने प्रश्न विचारले. चहापाणी दिले पण नोकरी काही मिळाली नाही. CRY मधली मोठ्या हुद्द्याची आणि पगाराची नोकरी सोडून तीन महिने झाले होते, हाती आलेल्या PF सोबत आधीची बचतही संपली होती. एका मैत्रिणीच्या छोट्या फ्लॅटमध्ये मनू आणि मी राहत होतो, मम्मा अशी घरी बसून आणि रोज कुठे नवीन ठिकाणी जात नाहीये हे बघून ती खुश होती. रोज नेट कॅफेत जाऊन ईमेल बघायला जायचे. अशात CARE US च्या मध्य प्रदेशाच्या ऑफिसचे ईमेल आले आणि दुसऱ्याच आठवड्यात छिंदवाडयाला त्यांच्या ऑफिसात मी काम सुरु केले. कामाच्या पहिलयच दिवशी ऍक्शन एडच्या ऑफिसातून इंटरव्हीव्यू चा कॉल होता. हातातले काम सोडून, भाड्याने बुक केलेला फ्लॅट रिकामा करून आणि साइन केलेले कॉन्ट्रॅक्ट फाडून मी CARE मधल्या बॉसच्या चेहऱ्यावरचे वैताग, नाराजी , राग काही कळायच्या आधी मी मनूला घेऊन भोपाळला ऍक्शन एडच्या ऑफिसात पोहोचले होते. भोपाळची दीड वर्षे यावर स्वतंत्रच लिहीन .

सगळं काही सुरळीत चालले तर कदाचित पृथवीचा तोल ढासळेल असं काही असावं, त्यामुळे काम , घर , मनू अगदी छान चालले असताना ज्याच्याबरोबर राहणं शक्य नाही अशा विचाराने मुंबई सोडली होती, तो एक्स नवरा सातत्याने येऊन पुन्हा संसार मांडूयात म्हणून मागे लागला होता, मनूला त्याचा खूप लळा होता आणि कुठेतरी कधीतरी सेटल हो, मुलीला कुटुंब मिळू दे हे सातत्याने ऐकून वैताग आला होता पण याचबरोबर मलाही नातं हवं होतं त्यामुळे हबीबगंज ते लोकमान्य टिळक टर्मिनसच्या वाऱ्या सातत्याने व्हायला लागल्या आणि परत मुंबईला यायचा निर्णय झाला. पुन्हा एकदा घर करा, नोकरी शोधा, शाळा बघा असं चक्र चालू. मुंबईच्या काही संस्थात इंटरव्हियू दिले, काही ठिकाणी ऑफर मिळाल्या पण इच्छा होत नव्हती पुन्हा त्या एनजीओच्या गदारोळात उतरायची . एक दिवस माझ्या एक्सच्या आणि त्या अनुषंगाने माझा असा मित्र झालेल्या हनीफभाईनचा फोन आला आणि त्यांना भेटायला गेले . त्यांचा प्रस्ताव होता मुंबईतल्या एका धनाढ्य मुस्लिम बिजनेस घराण्याचे खूप धर्मादायी प्रकल्प चालतात , त्यांच्या बरोबर काम करशील का ? मी त्यांच्याशी बोललोय आणि त्यांना तुला भेटायचे आहे. 'हनीफभाई आपको पता है मैं कितनी मुस्लिम हूं , कोई मुस्लिमसे मेरा जमनेवाला नही हैं ', असं म्हणून मी जाणार होते. त्यांनी अगदी शांतपणे म्हणाले , थोडं ऐकून घे, एकदा त्यांना भेटून घे आणि मग ठरव . नाही तरी इतक्या लोकांना भेटतेच आहेस ना . हनीफ भाई बद्दल मला खूप आदर तेव्हा ही होता आणि आता ही आहे . मुंबईच्या बहुतेक सगळ्या मुस्लिम संस्था आणि कार्यकर्ते यांच्याशी तोपर्यंत ओळख झाली होती. मला मुस्लिम मुलींच्या शिक्षणात रस होता , माझ्या एक्सची आणि माझी भेट आणि मैत्री त्याच संदर्भातून झाली होती. त्याच्याबरॊबर खूप लोकांना भेटले आणि त्यात हनीफभाई हा सगळ्यात जवळचा असा मित्र तेव्हाही आणि आताही आहे. हा माणूस पेशाने इंजिनीअर आणि US मध्ये चांगली नोकरी सोडून पुन्हा भारतात काहीतरी आपल्या समाजासाठी करायचे या विचाराने परत आलेला . आजही अंजुमन इस्लाम या अवाढव्य संस्थेच्या मोठ्या पदावर हा माणूस आहे पण सगळ्या मुलांशी यांचे स्नेहाचे संबंध आणि हजारो उपक्रम वेगवेगळ्या पातळीवर चालवत असतात. ' तुला इतकी वर्षे काहीतरी करायचंय समाजासाठी आणि तुझ्यासारख्या शिकलेल्या मुलींची या समाजाला पण खूप गरज आहे , एकदा भेटून घे' असं साकडं घातल्यावर मला काही नाही म्हणवले नाही आणि मी नरिमन पॉइंटला अतिशय प्रसिद्ध बिल्डिंगमध्ये टॉप फ्लोअरवर असलेल्या या धनाढ्य माणसाच्या ऑफिसमध्ये पोहोचले.

मुंबईचे मनोरम आणि विहंगम दृश्य दुसऱ्या कुठल्याही ठिकाणाहून दिसणार नाही अशा कोनात बी ची केबिन होती. सफारी सूट घातलेला , तीन चतुर्थांश टक्कल पडलेला पन्नाशीतील माणूस समोर होता. तुझ्याबद्दल खूप ऐकलंय आणि खूप स्वप्नं आणि अपेक्षा आहेत असं हिंदीत म्हणल्यावर मला थोडं हसू आले आणि माझं ठरवून आलेलं पाहिलं वाक्य मी त्यांना सांगितले की मी मुळीच धार्मिक नाहीये . त्यावर त्यांचं उत्तर होतं की मी धार्मिक आहे आणि माझं धार्मिक कर्तव्य आहे की मी माझ्या समाजबांधवांसाठी नेक कामं करावीत म्हणून मी सगळा उपद्व्याप मांडला आहे, पण मला सगळं सांभाळता येत नाहीये आणि खूप वर्षांपासून मी हनीफला म्हणतोय की तू सांभाळ पण त्याचं म्हणणं आहे की माझ्यापेक्षा चांगलं ही पोरगी सांभाळेल. काय उपद्व्याप आहेत असं विचारायच्या आधीच त्यांनी मुंबईच्या सगळ्या उर्दू शाळांची नावे , पत्ते आणि तिथल्या समस्या सांगितल्या. थोड्या बहुत फरकाने एकच परिस्थिती , बहुतांशी मुली आणि अतिशय गरीब घरातले विद्यार्थी मुख्यतः उत्तर भारतीय बहुल अतिशय हलाखीचं जीवन जगणाऱ्या वसत्यातून येणारी मुले. मोडकळीला आलेल्या इमारती , सेंट्रल आणि मध्य मुंबई सोडली तर बहुधा सगळ्या इमारती अगदी कच्च्या जमिनीवर बांधलेल्या, पावसात खालची गटारे फुटून बऱ्याच वर्गात पाणी शिरायचे, मुलांकडे ना धड पुस्तके वह्या आणि बीएमसी ने दहा वर्षात रिक्त जागा न भरल्यामुळे बहुतेक ठिकाणी एखाद दोन शिक्षक जे कधी आले तर आले नाहीतर शिपायांच्या मग्रुरीवर झोडपली जाणारी मुले . हे सगळं विशद करताना हा माणूस सद्गदित झाला होताच आणि त्याच्या मुख्य व्यवसायात किंवा आयुष्यात ह्या गोष्टी कशा मांडल्या जातात याचं काहीच ज्ञान नसल्यामुळे इतर मुंबईकर ज्या गोष्टीचा आसरा घेतात तेच या शेटजीने केले होते . नकळत इतके सिनेमांचे डायलॉग हाणले होते की स्वतःला मला सांगावे लागले, फिदीफिदी हसू नकोस . ह्या माणसाची कळकळ खरी आहे आणि त्यावर तो जे काही करायचा प्रयत्न करतोय ते ऐकलंस तर पुढचं संभाषण होईल. या सगळ्या शाळांमध्ये त्यांनी वर्ग शिकवायला बीएमसी च्या संमतीने शिक्षक पुरवले होते. बृहनमुंबईभर पसरलेल्या जवळ जवळ साठच्या वर शाळांमध्ये २०० च्या आसपास शिक्षिका आणि त्यांना साहाय्यकारी स्टाफ असा मोठा आवाका या कामाचा होता. या कामाबरोबर त्यांचे गुजरात मध्ये काही शैक्षणिक प्रकल्प होते आणि SOS च्या धर्तीवर त्यांना एक बालग्राम उभे करायचे होते. हा माणूस फार शिकलेला नाही, आताची मालमत्ता सगळी स्वपर्जित आणि करोडोचा मलिक असला तरी कुठल्याही गोष्टीचा अहंकार नाही. ज्या आस्थेने त्यांच्या मोडक्या 'समाजशास्तरीय 'भाषेत ते मला सगळं सांगत होते त्यावरून त्यांची किती समज , कळकळ आणि किती गुंतवणूक आहे या विषयात ते जाणवत होते . सगळं सांगून झाल्यावर मला पहिला प्रश्न तू काय करशील ते सांग म्हणाले. माझ्याकडे साहजिकच उत्तर नव्हते , सगळ्या शाळांची लिस्ट घेतली, सोबत त्यांचा कॉर्डीनेटर माणूस घेतला आणि आठ दिवस मागून घेतले. प्रत्येक शाळेला भेट दिली, मुंबई बाहेरून जशी भासते तशी कातिलाना आतून नाहीये. मुंबईतल्या प्रत्येक भागात अनेक गावं , गावठाणे, वसत्या , संस्कृत्या लपल्या आहेत. भेंडी बाजार , कुर्ला , देवनार, अंधेरी , मालाड , मालवणी या भागातला मुस्लिम समाज ही आपापसात इतका वेगळा असेल हे मात्र माहीत नव्हते. प्रत्येक शाळेत जरा बिचकतच लोकांनी स्वागत केले , एक तर सगळ्या बुरखा हिजाब मधल्या मुली आणि शिक्षिका , ट्रस्टच्या शिक्षिकाही बुरखा नसला तरी चादर आणि हिजाब ओढकेच होत्या. त्यात ही बालकटी , हातात कडं घातलेली कधी साडी तर कधी ड्रेसमध्ये पण दुपट्टा पण सांभाळता न येणारी मुलगी ही कशाला आली आहे इथे , असाच भाव सगळ्यांच्या चेहऱ्यावर होता आणि आली आहे तर जाईल परत , कोण एवढ्या अडनिड्या वस्तीतल्या शाळेत येणार आहे , त्यामुळे कधी कटती आहे अशी वाट बघतच माझे स्वागत झाले. आतापर्यंतच्या एनजीओचच्या प्रकल्पभेटीत तिथे असलेली माणसे आणि अशा सेवाभावी कामाच्या संदर्भात त्यांचे वागणे हे फार पटकन कळायला लागले होते - कोण कामसु आहे, कोण bully आहे, सगळ्यांना सोबत घेणारं कोण, आपण आणि आपले काम बरं असं म्हणणारं कोण , बेरकी आणि हरामी अशी माणसेही लगेच कळून यायची . project आणि फायनान्स म्यनेजमेंट कोळून पिल्यामुळे लोक बघता बघता प्रकल्पाचा जेवढा आवाका होता तेवढाच सावळा गोंधळ पण व्यवस्थापनाचा होता हे समजत होते . दोन लोक पूर्ण मुंबई सांभाळणार आणि त्यातलं कोणीच निम्म्या शाळांमध्ये गेले नव्हते. बऱ्याच शिक्षकांना ट्रस्ट काय , कुठून पगार , वह्या पुस्तके येतात याची कल्पना नव्हती. बीएमसी च्या शिक्षकांची मग्रुरी सगळीकडेच होती आणि ट्रस्टच्या शिक्षिका बऱ्याच ठिकाणी त्यांच्या अंकित असल्यासारख्या वागत होत्या. एक गोष्ट पहिल्या काही शाळांच्या भेटीत जाणवली होती ती म्हणजे या सगळ्या शिक्षिका या त्यांच्या घरातल्या पाहिलंय शिकलेल्या आणि कमावत्या मुली होत्या . अगदी हलाखीच्या परिस्थितीत वाढलेल्या आणि खूप हुशार असल्या तरी समाजसंमत पेशांमध्ये शिक्षिका हा पहिला पेशा म्हणून स्वीकारणाऱ्या, तरुण, कष्टाळू आणि त्या विपरीत वातावरणातही जीव तोडून शिकवणाऱ्या. त्यांच्याशी दोस्ती व्हायला काही मिनिटे पुरी होती आणि एक एक कथा दबकत बाहेर पडत होती. त्या आठ दिवसांत सगळ्यांबरोबर बोलायला वेळ मिळणे शक्यच नव्हते, पण प्रत्येक शाळेतून निघताना मी माझं मलाच सांगत होते कि परत नक्की येणार आहे.

आठ दिवसांनी बी च्या केबिनमध्ये गेले तेव्हा अर्थातच अपेक्षेने त्यांनी विचारलं , कसा अनुभव होता? माझ्या विश्लेषणानी त्यांचा चेहरा खुलायच्या ऐवजी मलूल होत गेला. इतका मोठा व्यापार सांभाळणारा हा माणूस एका शाळेतून दुसऱ्या शाळेत शिक्षिका मंजूर करत राहिला , पुस्तके , वह्या गणवेश वाटत राहिला पण या सगळ्याचा जमाखर्च यांना माहित नव्हता, मधली सांडासांड आणि या सगळ्यात निर्माण झालेले साटे लोटे यांच्या गावीही नव्हते. आईच्या नावाचा ट्रस्ट , इतकी गरज समाजात आहे आणि मी जे काही करतोय त्याची मला जाहिरात करायची नाही - हे व्यक्तिगत मूल्य म्हणून ठीक आहे पण सगळेच या भावनेने जुडलेले नव्हते . कुठल्या शाळेत कोण शिक्षिका जाणार , किती आणि काय शिकवणार , सुपरवायझर तिच्या नोकरीची शिफारस करण्यात काय घेणार अशी एक समांतर व्यवस्था होती इथे. जरी स्वतःच्या व्यक्तिगत पैशातून या सगळ्या गोष्टी करत असाल तरीही त्याचे काही नियम आहेत हे माहीत होते पण सरकारी कर्मचारी म्हणजे फक्त आणखी लाच घेणार मग कशाला हे सगळं नीट करा , असाही साधा विचार होता. खरे तर बीएमसी ने या संस्थांचे आभार मानायला होते की किती मोठा भार ते उचलत होते , पण प्रत्येक गोष्टीत त्यांना पैसे हवे होते याचा प्रत्यक्ष अनुभव लवकरच मला आला . बींनी एक केले हे ऐकल्यावर त्यांचा अतिशय अनुभवी पारसी फायनान्स म्यानेजर माझ्या मदतीला दिला आणि आम्ही दोघांनी एक सिस्टिम उभी केली.

खरा प्रश्न पुढेच होता , आतापर्यंत अंदाधुंद चाललेल्या काही लोकांच्या कारभारावर या मुळे अंकुश आला आणि काही लोक खुश झाले तरी कानामागून आली आणि तिखट झाली आणि नुसतीच तिखट झाली नाही तर मोठ्या बॉसशी जिथे असेल तिथून सगळ्या गोष्टी सांगायला लागली म्हणल्यावर बऱ्याच लोकांशी नरीमन पॉईंटच्या ऑफिसात असलेले संबंध बिघडले. त्यात हे ऑफिस त्यांचं व्यासायिक ऑफिस, इथून सारा निर्यातीचा कारभार चालायचा. अनेक व्यापारी आणि कन्सलटंट तिथे सातत्याने असायचे , ट्रस्टचे काम भायखळ्याच्या त्यांच्या दुसऱ्या छोट्या इस्टेटीतून चालायचे. सकाळी ९-४ मी बाहेर असायचे पण साडेचारला बींच्या केबिनमध्ये बोलावून ते सगळं अहवाल मागवायला लागले. मध्येच सकाळी आठ वाजता स्वतः जाऊन कुठल्यातरी शाळेत मी सांगत असलेली गोष्ट खरी आहे का याची खातरजमा करायला लागले आणि कामचुकार लोकांना खडसावायला लागले तसा तसा माझ्याबद्दलचा रोष आणि असहकार तीव्र होत गेला . बाकी सगळ्या गोष्टी बरोबर असल्या तरी मी त्यांच्या 'इस्लामिक ' वागण्या बोलण्यात बसतच नव्हते त्यामुळे अर्थातच एका 'काफिर' मुलीला एव्हढा भाव का देताय अशी हाकाटी सुरु झाली. दोन तीन आठवडे अतिशय टेन्स गेले , मी बींना म्हणलं आता या तुमच्या सगळ्या परिभाषेत मी काही बसत नाही आणि इतकं सगळं डिस्टर्ब् होत असेल तर मी जायला तयार आहे . या सगळ्या असंतोषाची जी म्होरकी होती ती त्यांच्या मित्राची बायको, अनेक वर्षे त्यांचे चांगले संबंध होते आणि सुरुवातीपासून या सगळ्या कामात ती होती. माझ्यासमोर काही या कामाचा रोड मॅप नव्हता, स्टाफचा रोष, बी एमसी अधिकाऱ्यांची मुजोरी आणि सतत कोणाला ना कोणाला दुखावत या कामातून काय निघेल हे मला माहीत नव्हते , त्यामुळे वाईट वाटत असले आणि पटत नसले तरी माझी जायची मानसिक तयारी झालीच होती . दोनतीनदा असं बोलून झाल्यावर बीनी मला आणि त्यांच्या थोरल्या मुलाला बोलावले आणि समोर बसवून त्या बाईला फोन लावला . तुला शबानाचा इतका त्रास होतो तर थोडे दिवस ऑफिसमध्ये दुसरं येऊन काम कर, अली तुला सांगेल काय करायचे ते. अगदी अनपेक्षित पणे हा फोन करून बी मला म्हणाले आता सांग आणखीन काय करायचं? मला खरं तर वाईट वाटत होतं इतक्या निष्ठेने ती बाई त्यांच्या कामाशी पहिल्यापासून जोडलेली होती आणि एका फटक्यात यांनी हा निर्णय घेतला. वाईट मला वाटत होतं आणि भावूक होऊन बी समोर बसून म्हणत होते , तू कशीही असलीस तरी मुलगी आहेस माझी , मी तुला कसं जाऊ देऊ आणि गोष्टी इतक्या सुरळीत व्हायला लागल्या आहेत आणखी किती तरी प्रोजेक्ट मला सुरु करायचे आहेत इतके दिवस मनात फक्त कल्पना होत्या आता वाटते की आपण हे काम उभं करू शकतो. अली, त्यांचा मोठा मुलगा हसून म्हणाला की 'आजकाल रात्रीच्या जेवनाबरॊबर धंदा कमी आणि ट्रस्टच्या कामाची जास्त चर्चा होते आणि वरनं सगळ्यांना ऐकावे लागते की तू मुलगी असून इतक्या धडाडीने वागते आणि तुम्ही ?-- त्यामुळे का लोकांना इतकं थ्रेटनिंग वाटतं ते मी समजू शकतो '. त्या दिवसापासून बी मला बेटा म्हणून आणि त्यांची चारही मुलं मला बाजी म्हणून हाक मारायची .

काय हवं आणखी काम करायला असा प्रश्न विचारताच मी बाईक हवी हे सांगितलं होतं . मुंबईत तासनतास टॅक्सी करून जाणं वेळखाऊ होतंच पण प्रचंड खर्चिक. बी नी त्यांच्या धाकट्या मुलाला सांगितले होते माझ्या बरोबर जाऊन गाडी घेऊन यायला. मी बाईक म्हणले तेव्हा दोघांना कल्पना नव्हती की मी मोटार बाईक मागते आहे , त्यांनी छोटी एक्टिवा बुक केली होती का तर दोघांच्या मते माझे पाय बाईकवर पुरणार नाहीत! शेवटपर्यंत त्यांनी अनेकदा सांगूनही हट्टाने बाईक दिली नाही . प्रत्येकवेळी त्यांच्या एका मित्राचा मुलगा कसा मोटारबाईक वरून पडला आणि गेला हे मला व्यथित होऊन सांगितले की शेवटी मी ती एक्टिवा घेतली आणि घरी पार्क केली , घरची पल्सर घेऊन सगळ्या शाळा हिंडायला लागले . यावरूनही खूप गदारोळ उठला होता पण तोपर्यंत या बापाला ही लेक किती हट्टी आहे याचे खूप अनुभव आले होते. याचदरम्यान बी एड कॉलेज, बालग्राम , शाळांना लागून व्यावसायिक केंद्रे सुरु करणे , अशी अनेक कामे मूर्तस्वरूप घेऊ लागली होती. या कुठल्याच कामात कोणाला लाच देणार नाही हा माझा आणखी हट्ट होता . त्यात अझीम प्रेमजी फौंडेशनशी बोलून त्यांचा संगणक कार्यक्रम या सगळ्या शाळातून राबवायचा असा पूर्ण प्लॅन झाला होता. आम्ही संगणक देणार आणि अझीम प्रेमजी फौंडेशनचे लोक येऊन त्यांनी तयार केलेला पूर्ण अभ्यासक्रम या शाळांमधून राबवणार असा हा कार्यक्रम होता. ट्रस्टचे काम फक्त शिक्षिका आणि शैक्षणिक साहित्य पुरवठा याच्या पलीकडे नेऊन व्यापक स्तरावर इतर प्रकल्पांशी जोडायचा हा प्रयत्न होता. बी एम सी च्या अधिकाऱ्यांची एकच मागणी होती यातले दोन्ही ट्रस्ट कोट्यवधी मालकांनी चालवले आहेत, तुमच्याकडे खूप पैसे आहे, फक्त आमच्या डिपार्टमेंटच्या लोकांची एक सहल गोव्याला आयोजित करायला काही फार खर्च येत नाही . इतक्या बेशरमपणे हे अधिकारी हे सगळं मागत होते ते ऐकून मी आणि फौंडेशनचे अणीकर दोघंही मिटिंग सोडून निघून आलो होतो. प्रथमच्या फरिदा लांबे मॅडमनी पण हा मुददा लावून धरला होता. तोपर्यंत ट्रस्टच्या शिक्षकही बी एम सी च्या शिक्षकांच्या दादागिरीबद्दल बोलायला लागले होते, बऱ्याच वेळा समजावून, काही वेळा खडसावऊन स्थानिक पातळीवर आम्ही चांगले संबंध वाढवले तरी या अधिकाऱ्यांचं सहकार्य काही आम्हाला शेवटपर्यंत मिळाले नाही. सगळ्या शाळांमध्ये मात्र आमची घडी चांगली बसली होती आणि इतर वेगवेगळ्या विषयावर आम्ही ट्रेनिंग घ्यायला लागलो होतो, शिक्षणाचा दर्जा सुधारायला लागला होता आणि याची चर्चा बी त्यांच्या सामाजिक वर्तुळात ही करत असत. त्यांच्याकडे खूप लोक शिक्षण, हॉस्पिटल साठी मदत मागायला यायचे त्याचबरोबर बऱ्याचशा धार्मिक संस्था ही यायच्या. या सगळ्यांना ते सढळ हाताने मदत करायचे पण त्याचबरोबर त्यांच्या चाललेल्या कामाची चौकशी करायचे, कोणी रडगाणं गायला लागला की मुंबईच्या शाळांसारखं काम स्थानिक पातळीवर सुरु करा, सगळे यातिमखाने बंद करून बालग्रामसारखे प्रकल्प राबवा , तुम्हाला हवं असेल तर शबाना येईल तुम्हाला मार्गदर्शन करायला , हे ही परस्पर सांगायचे. काम करायला माझी ना नव्हती पण त्यांच्याकडे येणारे मुल्ला मौलवी माझ्याकडे बघत ही नसत. त्यांचं सगळं संभाषण खाली मान घालून असे, मी त्यांच्या मते अगदीच अन -इस्लामिक त्यात पर स्त्रीं , तिच्या चेहऱ्याकडे पण बघणे त्यांना हराम होते. असे लोक गेल्यावर बींना माझा नेहमीचा प्रश्न , जे लोक माझ्या नजरेला नजर देऊन बोलू इच्छित नाहीत , त्यांना का माझ्याबद्दल सांगता? बींच उत्तर - पण आता हा समाज आहे असाच आहे, यांच्याबरोबरच काम करायला पाहिजे , तुझ्यासारखे लोक कुठून आणायचे घाऊकमधून ते सांग , परचेस ऑर्डर काढतो ! बी स्वतः धार्मिक होते, कितीही कामात असले तरी त्यांची नमाजाची वेळ चुकली नाही. ऑफिसमध्ये स्टाफ साठी नमाजाची जागा होती. वेळ झाली की चारही मुलांना आणि सहकार्यांना बोलवायचे . मी ऑफिसात असले की मलाही न चुकता सांगायचे , तू पण नमाज पढत जा. या बाबतीत त्यांनी सक्ती केली नाही आणि खूप मोकळेपणाने मी का धार्मिक राहिले नाही हे ऐकून आणि समजून घेतले. त्याचवेळी हे ही सांगितले की माझी मुलगी म्हणून मी माझं कर्तव्य म्हणून तुला सांगणार, ऐकायचं का नाही हा तुझा निर्णय. एकूणच समाजाबद्दल , सामाजिक परिस्थितीबद्दल आणि या मुल्ला मौलवींबद्दल त्यांना राग नव्हता पण कणव होती. कुराण हे अरबी भाषेत लिहिलेले असल्यामुळे त्याचा अनुवाद हा मौलवींमार्फतच लोकांपर्यंत जातो त्यामुळे त्यांनी ज्या कोणाला कुराण समजून घ्यायचे आहे त्यांच्यासाठी त्यांच्या भायखळ्याच्या जागेत अरेबिक भाषेचे वर्ग चालवले होते. एकदा भाषा समजली की अर्थ ज्याचा ते समजून घेतील असं त्यांचं म्हणणं होतं .

वेळ मिळाला की या सगळ्या विषयांवरच्या गप्पा रंगत , त्यांचा मित्रपरिवार बराच मोठा होता आणि व्यापाराच्या निमित्ताने मध्यपूर्वेतल्या व्यापाऱ्यांशी आणि तिथे स्थायिक झालेल्या भारतीयांशी त्यांचे जिव्हाळ्याचे संबंध होते. तरुणपणात गावोगाव फिरून, विविध वस्तू विकत या कच्छी गुजरात्याने आपला जम बसवला होता , त्या दिवसांच्या आठवणी ते सतत त्यांच्या मुलांना सांगत . चार मुलगे, दोन पुतणे आणि सगळ्यांचा एकत्र परिवार यांचे ते प्रमुख होते. रोज दुपारी सगळे मिळून एकत्र जेवायचे. त्यांच्या कच्छ मधल्या घरी आणि तिथल्या गावच्या शाळांमध्ये त्यांनी स्थानिक लोकांच्या मदतीने केलेले काम मी पाहून आले होते. गुजरातच्या दंग्यांमध्ये ही काही गावे तिथल्या शिक्षकांच्या आणि स्थानिकांच्या पुढाकाराने वाचली होती याचे त्यांना कौतुक होते. समाजातले अनेक प्रश्न बघून बी व्यथित झाले तरी त्यांना फार निराश मी कधीच पहिले नाही, त्यांच्याबरोबर काम करून, मला हा समाज खूप वेगळ्या अंगाने आणि त्याच्या विविध पैलूनुसार कळाला , लहानपणापासूनची अढी मनातून निघून गेली याचे श्रेय मी त्यांना निश्चित देते.

या सगळ्या दरम्यान काही महिन्याआधी एका नोकरीच्या जाहिरातीला प्रतिसाद म्हणून पाठवलेल्या इ मेलचे उत्तर इनबॉक्स मध्ये आले. लंडनच्या एका शासकीय child protection विभागात पायलट प्रोजेक्त म्हणून भारतीय सोशल वर्कर्स हवे होते . त्यांनी माझा बायो डेटा सीलेक्ट् केला होता , दोन आठवड्यात इंटरव्ह्यू होते. सोबत त्यांनी यु के चा Children Act पाठवला होता. इंटरेस्टिंग वाटलं म्हणून वाचत गेले मग चार फेऱ्या झाल्या इंटरव्ह्यूच्या आणि एकूण ९३० अर्जदारातून आम्ही १४ जण निवड्ले गेलो. हे सगळं आधी कुतूहल म्हणून आणि मग आवडलं म्हणून करत गेले पण शेवटच्या मुलाखतीत त्यांनी निवड झाली आहे हे सांगितलं तेव्हा लक्षात आलं की आपण कधी पासपोर्टही काढला नाही . त्यात एक दिवस ताप आला आणि कामावर गेले नाही, मैत्रिणीच्या भावजयीचं हॉस्पिटल होतं. ताप आणि पोटातलं दुखायचं थांबेना म्हणून दाखवायला गेले आणि सरळ ऑपरेशन टेबल वरच घेतल तीने , अपेंडिक्स फुटलं होतं. सर्जरी झाली पण ताप काही उतरेना, आठ दिवस हॉस्पिटल मध्ये आहे म्हणून बी बघायला आले. इतकी आजारी आहेस माहीत नव्हतं आणि इथे या छोट्या हॉस्पिटलमध्ये काय होणार म्हणून बॉम्बे हॉस्पिटलच्या त्यांच्या मित्राला डीन ला फोन लावून माझ्यासाठी बेड बुक केलं . पुढचे दीड महिने इतकया टेस्ट, टेस्टमेन्ट करूनही ताप उतरत नाही म्हणून सगळे डॉक्टर हतबुद्ध झाले होते . बी रोज येऊन , विचारपूस करून जायचे . शेवटी तिथल्या मुख्य डॉक्टरनी मला सांगितले इतक्या तपासण्या केल्या पण काही कळत नाहीये, माझ्या मते टायफाईड आणि मलेरिया दोन्हीचा संसर्ग आहे. मी तुला दोन्हीची ट्रीटमेंट तुझी परवानगी असेल तर देतो, दोन दिवसात ही मात्रा लागू पडली आणि पुढच्या आठ दिवसात मी घरी आले. या दरम्यान घरी नवीन जॉब चे काँट्रॅकट , विजासाठी लागणारी कागदपत्रे येऊन पडली होती. परदेशी जायचं म्हणून नाही पण आतापर्यंत फक्त अभ्यासाच्या पुस्तकात वाचलेली या प्रगत देशातली advanced social policy फक्त अभ्यासायलाच नाही तर तिथे जाऊन प्रत्यक्ष अम्मलबजवानीच्या कामात सहभाग असणार त्याचबरोबर थोडी आर्थिक परिस्थिती सुधारायची हीच संधी होती. त्याचबरोबर थोडे पैसे साठवून phd पण LSE मध्ये करता येईल , असं वाटत होतं . पण त्याचवेळी उभं राहत असलेल काम सोडून २-३ वर्षासाठी जायचं अगदी जीवावर आलं होतं . वेळ ही कमी होता निर्णय घ्यायला आणि तयारी करायला , शेवटी या बापालाच विचारले काय करू - पैशाचा प्रश्न आहे तर किती लागतील सांग, तुझी सॅलरी वाढवू हा सरळ उपाय . फिरून यायचं आहे तर तेही आयोजित करता येईल पण बाकी तुझ्या ज्या योजना आहेत त्यावर तुलाच निर्णय घ्यावा लागेल . जिथं कुठं जाशील तिथं चांगलंच काम करशील आणि इथं जे काही सुरु केलंय ते या पध्दतीनं नाही, थोडं हळू थोडं ढिसाळ असं चालेल पण तुझा निर्णय तुलाच घयावा लागेल . दीड महीने हाॅस्पिटल मध्ये असताना मनूला भेटता आले नव्हते, सगळी जवळची पुंजी संपली होती आणि मला काय झाले तर या मुलीचं काय होणार हा इतर वेळी मनात येणारा प्रश्न खूप प्रकर्शाने या दरम्यान जाणवला होता...आणि मी घेतला निर्णय इकडे येण्याचा , माझ्या अनेक मित्र मैत्रिणींशी बोलून माझी रिप्लेसमेंट म्हणून दोघी गेल्या बीं कडे काम करायला पण बात कूछ जमी नही . सुरुवातीच्या काळात मुंबईला गेले की ऑफिसला जाऊन भेटून यायचे , झाले सहा महिने, ये आता परत असं ऐकून , परत मन द्विधा परिस्थतीत असायचं . त्यांच्या मुलांच्या इमेल्स यायच्या , ७/७ चे बॉम्बिंग झाले तेव्हा तातडीने फोन होता , ठीक आहेस का, तिकडंच काही खरं दिसत नाही , ये मायदेशी परत .

इथल्या कामात , मनूच्या शिक्षणात आणि इतक्या वर्षांनी मिळालेल्या थोड्याशा निवांत अशा माझ्या space मध्ये मी थोडी विसावते त्यात एक्स नी परत भारतात जायचा निर्णय घेतला. त्याच्यासारख्या राजकीय कार्यकर्त्याला इथे असं without his identity and activism राहणं शक्य नव्हतं आणि इतकी वर्षे तळ्यात मळ्यात असलेल्या संसारात जाऊन त्याच्यसह पुन्हा सगळ्या आर्थिक जबाबदाऱ्या खांद्यावर घ्यायची माझ्यात ताकद राहिली नव्हती. पाच महिन्याची गरोदर असताना, तुला यायचं नसेल तर नको येउस, मुलाचा निर्णय काय घ्यायचा तो तू घे असं म्हणून तो निघून गेला होता. एकत्र असूनही इतकी वर्षे सिंगल पेरेंट म्हणून आणि असली धकाधकीची कामे सांभाळून एका मुलीला वाढवतानाच्या खस्ता मला माहीत होत्या. थोडं बस्तान बसू लागताना असंच आयुष्य परत विस्कटायचं नाही म्हणून अट्टाहासाने नाही गेले मी परत. बी च्या धार्मिक आणि पारंपरिक मनाला हे पटणं जरा अवघडच होतं. शेवटी पती परमेश्वर असतो , नमाजका पहिला सजदा अल्लाहला आणि दुसरा नवऱ्याला असतो हे परत परत ते मला सांगत राहिले .इतर वेळी आणि लंडनला यायच्या वेळीसुद्धा मी एकटी प्रवास करणार हे बींना कधीच पटले नव्हते. कोणी मेहरम व्यक्ती म्हणजे - बाप, मुलगा किंवा भाऊ नसेल तर इस्लाममध्ये महिलेस एकटीला प्रवास निषिद्ध आहे . आता तर प्रवास नाही तर एकटीच राहणार होते
आणि नंतर जेव्हा मी मुलांच्या कस्टडीसाठी कोर्टात गेले तेव्हा त्यांनी मला खडसावलेच , कितीही हट्टी असलीस तरी असं पाऊल उचलायला नको होतंस शेवटी बापच मुलांचा पालक असतो . त्यावेळी मुलांच्या कस्टडी आणि परत जाऊन नोकरी याच्यापलीकडे मला काही सुचणं शक्यच नव्हतं, त्यामुळे ते संभाषण अपूर्ण राहिले. निघताना मला ते म्हणाले तू थोडी कमी हट्टी हो , म्हणजे असले प्रश्न येणार नाहीत तुला, माझं त्यांना उत्तर होते हट्टी आहे म्हणूनच मी इथे आहे नाहीतरी पालापाचोळ्यासारखी गेले असते आतापर्यंत! कस्टडीचं प्रकरण डिवोर्समध्ये संपलं , त्याचं फार वैषम्य वाटलं नाही, औपचारिक गोष्ट होती ती पण त्या नात्याबरोबर हे नातंही मला दुरावलं ! कधी राग नाही आला पण त्यांचा किंवा त्यांच्या या भूमिकेचा , फक्त आता काय बोलावं असा प्रश्न पडतो त्यामुळे मी संपर्क नाही केला परत.

दहा वर्ष झाली आता परत भेट नाही झाली , कधी मधी त्यांच्या मुलांचे ईदला ईमेल येतात , जुनं त्यांच्या गृपमधली कोणी भेटलं तर सांगतात अजून माझं , बाईकचं , कामाचं कौतुक होतं आणि जे कोणी ट्र्स्ट च्या कामासाठी येतं त्यांना माझ्यासारखं काम करा असं एकदा तरी म्हणलं जातं . सगळे प्रकल्प चांगले चालू आहेत , बी एम सी चे लोक काही बदलले नाहीयेत. दीड वर्षात मी खूप काही शिकले त्यांच्याबरोबर आणि प्रत्यक्ष कामाची फलश्रुती फार मोठी नसली तरी जे काम त्यांना पुढे न्यायचं आहे त्यात अजूनही त्यांना , 'शबाना सारखीचा शोध आहे .' यातच सगळं आलं.