'जाने क्या ढुंढता है मेरा दिल , तुझको क्या चाहिये जिंदगी'?

'जाने क्या ढुंढता है मेरा दिल , तुझको क्या चाहिये जिंदगी'?

'मी कोण' हा तसा फारच क्लिष्ट प्रश्न आणि ज्या कोणाला तो पडतो त्याचे आणि त्याच्या आजूबाजूच्या लोकांचे अगदी जीना हराम करून टाकतो . मला असं मधनं मधनं फेफरं आल्यासारखा हा प्रश्न भंडावत असतो. मग सगळ्या जवळच्या लोकांना , ' मी काय करतेय आयुष्यात , काय अर्थ आहे का याला ? ', असे प्रश्न ऐकावे लागतात . बिचारे माझे आप्त स्वकीय त्यांनी शांत ऐकून घेतले तरी प्रॉब्लेम आणि मला खोलात जाऊन समजावून सांगायचा प्रयत्न केला तरी प्रॉब्लेम. त्यांच्या खांद्यावरचा हा वेताळ उतरतच नाही . या सगळ्या लोकांची सहनशक्ती मात्र अचाट आहे . प्रत्येक वेळी न रागावता , वैतागता रितू आणि अजित अगदी ऐकून घेऊन पुन्हा गाडे जिथे आहे तिथे आणून पोहचवतात . अजितला काही असले प्रश्न पडायचा संभवच नाहीये, कॉम्प्युटरच्या जन्मापासून त्याचा आणि कॉम्पचा जनम जनम का रिश्ता है . दिल चाहता है मधला --- बस मैं जन्मा ही हूं इसलिये हे अगदी गुडघ्यावर बसून आमिर खान म्हणतो ते त्याला अजितकडे बघूनच सुचलंय,अशी माझी ठाम खात्री आहे . पण तो पर्फेक्शनिस्ट खान काय त्याचं क्रेडिट अजितला देणार नाहीये . त्यामुळे अजित मी काय करू , कंटाळा आलाय असं काही म्हणलं] की तो कॉम्पुटर शी निगडित १७६० शक्यता सांगू लागतो . एरवी दोन वाक्य सलग बोलायला याला इतके कष्ट पडतात पण कम्पुटरशी संबंधित काहीही असलं की याच्या चेहऱ्यावरचे तेज अवर्णनीय असते, ते बघून मला माझ्या प्रश्नाचे उत्तर मिळत नाहीच , पण जाऊदे याला याची मंजिल मिळालीय, हा आपल्याला काय समजून घेणार असं म्हणून मी माझ्या हक्काच्या दुसऱ्या श्रोत्याला फोन लावते , रितू .

ज्या टोनमध्ये तिचं नाव घेते तत्क्षणीच कळतं तिला की आता ही तिचा यक्षप्रश्न विचारणार. रितू कडे उत्तरे भारी असतात , सगळ्या उत्तरांना एक प्रकारची celestial remedy असते . ती मात्र बर्रोब्बर सगळे आध्यात्मिक , तात्विक , बोलीवूडीक छक्के पंजे वापरून ती मला भौतिक पातळीवर आणून आपटते , पोरांची शिक्षणे आणि आपलं आर्थिक स्वावलंबन यापलीकडे काही दिसूच देत नाही.'जीवनात ही घडी अशीच राहू दे,,' या पंक्तीची पुरेपुर पाईक, खंदी समर्थक आहे ती. या प्रयत्नांत ओशो, टॅरोट कार्ड्स , कुंडली , झेन असले सगळे प्रकार तिच्या उत्तराच्या दावणीला बांधलेले असतात . नाहीतर मग ती काहीतरी अचाट , भन्नाट कल्पना आणि प्लॅन्स मांडते - मी जाम , चटण्या करायला घेतल्यात , काही लोकांना फ्री सॅम्पल दिली आता आपण त्याचे मार्केटिंग करू , नाहीतर आपण काहीतरी रेस्टॉरंट उघडू , मी स्कार्फ बनवते तू UK मध्ये मार्केट बघ , मी तिकडे येते मग आपण टॅरोट रिडींग प्रोफेशनल पद्धतीने करू . तिच्या योजना बरोबर लागू पडतात आणि दुसऱ्या दिवशी मी नव्या जोमाने पुन्हा नोकरीवर जाते . असं चक्र वर्षानुवर्षे चालू आहे आणि तरी मला पडायचा प्रश्न पडतो तो पडतोच . ऑफिसमध्ये कामाच्या संदर्भात असं काही म्हणलं की किती reflective analysis करतेस म्हणून अजून डोक्यावर घेतात आणि माझी मॅनेजर तू मांडलेले मुद्दे फारच pertinent आहेत , एक पेपर लिहुयात को दोघी अस अजून एक गळयात धोंडा बांधायला निघते , त्यामुळे आजकाल ऑफिसमध्ये असले फार critical reflection करायचं निग्रहाने टाळते मी .

खरं तर किती सोपा प्रश्न आणि उत्तरेही! भारतीय परिप्रेक्ष्यात तर जन्मायच्या आधीच तुमच्या कौटुंबिक , सामाजिक, आध्यात्मिक , राजकीय अशा सर्व प्रकारच्या ओळखी निश्चित झालेल्या असतात. व्यक्तिमत्व आणि प्रवृत्ती नुसार थोडा बहुत फरक करायचा प्रयत्न केला तरी या ओळखी घट्टपणे तुम्हाला चिकटलेल्याच असतात. समाजमानातली तुम्ही कोण ही प्रतिमा आपल्याला आपण कोण हे जाणवायच्या खूप आधी स्पष्ट असते आणि बऱ्याच अंशी ती आपली आपल्याशी असलेली ओळख अधोरेखित करत असते . बारावीपर्यंत पाचगणीत असताना ही ओळख फार सोपी होती. शाळेत असताना गुरुजी , बाईची मुलगी म्हणून त्याला एक वेगळं वलय, कदाचित माझ्याच मनात होते . हुशार , म्हणजे शाळेत नेहमी वासरात लंगडी गाय शहाणी या न्यायाने थोडाबहुत मुलामा पण त्या वलयाला होता . त्यामुळे असेल कदाचित पण पाचगणीतल्या सगळ्या गल्ल्यागल्ल्यामध्ये विखुरलेल्या सगळ्या जातीधर्माच्या घरात स्वागत असायचे , कधी भेदभाव असा जाणवला नाही किंवा सगळ्या गल्ल्या आणि नगर कशी काही विशिष्ट जाती समूहाची आहेत हे कधी जाणवले नव्हते . कदाचित आज जाणवतो तितका जातीय विखार ऐशीच्या दशकात दैनंदिन जीवनात बोलला जात नसेल, हे ही एक कारण असावे आणि वय आणि अनुभवामुळे तेव्हा या सगळ्या गोष्टीची आज जितकी चिकित्सा होते, तितकी त्यावेळी होत नसावी .

बारावीनंतर पुण्यात आल्यावर मात्र आपण 'शबाना ' आहोत , हे खूप प्रकर्षाने जाणवले . तोपर्यंत धार्मिक ओळख म्हणजे घरी माँ जे नमाज कुराण शिकवायची आणि कधी कधी अप्पाजान च्या घरी इजतेमा साठी जायचो तेवढीच होती . रमजान मध्ये रोजे आणि दोन ईदी साठी महाबळेश्वरला नानी , दादीकडे जायचो . वर्षातून मिळणार नवीन ड्रेस याचवेळी मिळायचा आणि ईद्दीच्या पैशातून वर्षभर ज्या गोष्टी दुकानांत बघितलेल्या असत त्या खरेदी करायची चैन , यापलीकडे फार धर्म जाणवला नव्हता . मुंबईहून येणारी आमची मावसभावंडे मात्र इस्लाम , मुस्लिम या विषयावर phd केल्यासारखी आम्हाला शिकवण देत असायची . त्यांच्यामते आम्ही गावठी , मराठी बोलणारे , धड रीती भाती संस्कार नसणाऱ्या मुली होतो. मला आणि तैयबला त्यांच्या दोजख आणि जन्नत च्या वर्णनावरूनच त्यांच्याशी फार चर्चा किंवा वादविवाद करायची इच्छा नसायची . एक तर त्या जन्नतच्या वर्णनात आम्हाला आवडेल , पचेल असे काही नव्हते आणि दोजखची वर्णन इतके अचाट आणि परत त्यावर कुठला प्रश्न विचारायची बंदी , का तर म्हणे असले प्रश्न विचारले तर दोजखच्या आगीत सात वेळा जळालं - एक तर मेल्यावर तुम्हाला गाडणार, मग फरिश्ते तुमचा सवालजवाब करणार आणि तुम्ही असले प्रश्न विचारले म्हणून पापी ठरवणार आणि सात वेळा जाळणार - एकदा जाळल्यावर होणाऱ्या राखेला आणखी सहा वेळा जाळणार- काही संदर्भ लागायचा नाही . सातवीत सगळे कुराण झाले, नमाज , रोजे माँ च्या मार्गदर्शनाखाली सगळे केले पण खरा इस्लाम मात्र खूप वर्षांनी कारेन आर्मस्ट्राँग ची पुस्तके वाचून तेव्हा कळाला. तोपर्यंत पुलाखालून सगळंच गेलं होतं ऑरोबिंदो , विवेकानंद , योग, विपश्यना. या सगळ्यातून बऱ्याच प्रश्नांची उत्तरे मिळाली खरी पण वैयक्तिक पातळीवर , व्यक्ती समष्टीची सांगड घालणं काही अंशी टाटा इन्स्टिटयुट मध्ये शिकवले पण तो शोध बऱ्याच अंशी अपूर्ण आहे आणि त्यातूनच सतत हा प्रश्न पुढे येत राहतो.

दरम्यानच्या काळात आपण मुस्लिम आहोत हे मात्र अनेक लोकांनी आणि घटनांनी बिंबवले , त्यांना चांगले किंवा वाईट असं दोन गटात विभागायची इच्छा नाही कारण ज्या दृष्टिकोनातून आपण एकमेकांना पाहत , स्वीकारत किंवा नाकारत असतो त्या एका विशिष्ट मनोवृत्तीतून घडत असतात आणि ती मनोवृत्ती बनण्यामागे फक्त त्या व्यक्तीलाच कारणीभूत ठरवता येत नाही . अर्थात हे मानवी पातळीवर माझे खूप सापेक्ष असे मत आहे . समाजघडणीच्या आणि राजकीय परिप्रेक्ष्यात या सापेक्ष विचाराला फार महत्व नाही किंवा यातून काही कोणाचे हृदयपरिवर्तन होऊन समाज बदलेल अशी भाबडी आशा हि मला नाही . उदा. बी ए ची तिन्ही वर्षे मला फर्गसन कॉलेजच्या मुलींच्या होस्टेलला प्रवेश मिळाला नाही आणि माझ्या डिपार्टमेंटच्या प्रमुख सतत तीन वर्षे हॉस्टेल प्रमुख असणाऱ्या त्या प्राध्यापकांशी भांडत राहिल्या की हीचा नंबर आलेला असतानाही तुम्ही इतर मुलींना का जागा देता ? तीन वर्ष हॉस्टेल मिळालं नाही , खूप वेगवेगळ्या ठिकाणी राहून मग तिसऱ्या वर्षी विद्यार्थी सहायक समितीची जागा मिळाली. मला या घटना नेहमीच त्या प्रसिद्ध प्राध्यापकांचा माझ्याबद्दलचा ग्रह म्हणून नाही तर खेर मॅडम माझ्यासाठी आणि एका तत्वासाठी ज्या पोट तिडकीने आणि सातत्याने भांडत राहिल्या त्यासाठी नेहमीच स्मरणात राहील. पुण्यात फक्त धर्मच नव्हे तर जात, भाषा आणि प्रांत या घटकांमुळे इतर विद्यार्थ्यांचे ही हाल होताना पाहिले की आपणच वंचित आहोत असा ढिंढोरा पिटण्यात मला फार स्वारस्यही नव्हते . एकदा victim mode मध्ये न जाता या घटनांकडे थोडं निरपेक्ष बघायला लागले की यातली माणसे मला फार वेगळी जाणवायला लागली . बऱ्याच वेळेस अरे तू शबाना असून मराठी छान बोलतेस असा पहिला प्रश्न आला की कळायला लागलं कीं त्या माणसाचा परिघ किती छोटा आहे. मग न आणि ण ; च आणि च अशा चुका काढायला लागले की मग सांगावं लागायचं की चादर हा शब्द किती वेगवेगळ्या प्रांतात आणि उच्चारात म्हणतात आणि तुम्हाला माहीत असलेली सोलापुरी चादर आणि एक चादर मैलिसी मधली चादर हा हा शब्द , उच्चार आणि विणकामाचा वेगळा प्रकार आहे. पुण्यातले बरेचसे अनुभव हे ९२-९३ च्या पार्श्वभूमीवर बरेच दाहक आहेत पण त्यातही बऱ्याच पुरोगामी मंडळीबरोबर असताना एकप्रकारचे patronizing feel हे कधी कधी फार किळसवाणं वाटायचं. या सर्व प्रवासात एक व्यक्ती म्हणून स्वीकारणारे बरेच मित्र मैत्रीनी मिळाल्या आणि त्यामुळेच हे दाहक अनुभव कधी विखारात किंवा द्वेषात मात्र बदलले नाहीत .

वैयक्तिक आयुष्यात या धार्मिक ओळखीला मागे टाकून जरी बरेच निर्णय घेतले तरी त्या ओळखीने काही पिच्छा सोडला नाही. मनू , माझी लेक आता १९ वर्षाची झाली पण तिच्या तिकडच्या आजी आजोबांनी अजूनही तिला एकदाही बघितले नाही कारण तिची आई 'मुस्लिम' आहे. दोन्ही मुलांना कुठल्याही एका धर्मात वाढवायचे नाही असा फार आधीच माझा निर्णय होता. आई वडील आणि समाज मुलांना जन्मल्या जन्मल्या फक्त त्यांच्यापुरता एक ठप्पा लावतात एवढ्यापुरतेच हे संस्कार नसतात तर समाज , जग आणि नंतर आध्यात्मिक समज याचेही एक कुंपण आई बाप आपल्या मुलांना या धार्मिक संस्कारातून घालून देतात आणि हा खरे तर सगळ्यात मोठा child abuse आहे असे मला वाटते . मुलं सग्नान झालयावर त्यांनी त्यांना हवा तो धर्म निवडावा आई बापाने काही मूल्ये जरूर शिकवावीत . बऱ्याचदा ही मूल्ये धार्मिक संस्कारातून येतात हे मान्य पण बरेचदा त्याच्याभोवतीची कोंदने मुलांच्या निकोप वाढ़ीला घातकच असतात. आता हे तात्विक दृष्टीने म्हणणे ही एक गोष्ट आणि समाजात यानुसार जगणे ही दुसरी. त्यात येणारे इतके वेगवेगळे अनुभव आहेत की काहीवेळा हताश आणि बऱ्याचवेळा हसायला येते .

एक मुलगी आणि बाई म्हणून येणारे अनुभव कोणाही स्वतंत्र प्रग्नेंच्या बाईला येणारे असेच आहेत, लहानपणी मुलगी म्हणून असेच वागले पाहिजे अशा ज्या काही अपेक्षा होत्या त्या मी धुडकावून लावल्या होत्या आणि तेव्हा जो त्रास, मारहाण सहन केली त्या मानाने मग एकटी असताना जिथे नोकरीसाठी गेले तिथे राहण्याठी जागा ना मिळणे, लोकांच्या चित्र विचित्र चौकशा, त्या आडून त्रास आणि मानहानी असल्या प्रकारचे वैषम्य न वाटता एक प्रकारचे च्यालेंज वाटायला लागले होते . इतके विविध किस्से अनुभवायला मिळालेत की त्यावर एक पुस्तक निघेल पण इथेही कदाचित सामाजिक क्षेत्रात आणि त्यातही फन्डिंग एजन्सीत काम केल्यामुळे बरेचसे सामाजिक कार्यकर्ते मदतीला असायचे . अर्थात एनजीओ म्हणा किंवा सामाजिक चळवळी म्हणा यात असलेली एकमेकांबद्दलची असूया किंवा जात धर्मावरून लोकांना जोखण्याची प्रवृत्ती बघितली की कधी कधी पुण्यात आलेले दुस्वासाचे प्रत्यक्ष अनुभव जास्त सुकर वाटायचे

इंग्लडात आल्यापासून गोष्टी जरा सुकर झाल्यात कारण इथे धर्म किंवा बाई असणं असं पदोपदी आडवं येत नाही. वंश आणि ethnicity हे दोन मुद्दे नेहमीच वेगळे राहतील आणि त्या मानाने अजूनही इथे बऱ्यापैकी सहिष्णुता आहे . प्रत्येक इमिग्रंट समुदायाचे वेगळे प्रश्न आहेत आणि इथल्या समाजात सामिलीकरण आणि आपली संस्कृती किंवा वेगळी ओळख जपून ठेवणे , संवर्धन करणे अशा एका वेगळ्या तिड्यात सर्वच इमिग्रंट समुदाय दिसतात . सामिलीकरणाची प्रक्रिया नाही म्हणलं तरी निदान पहिल्या पिढीला अवघड आहे , दुसऱ्या , तिसऱ्या पिढीत कधी कधी स्वतःची ओळख शोधण्याच्या प्रक्रियेत एक प्रकारचा नॉस्टॅल्जिया दिसून येतो त्यामुळे इथले शीख , मुस्लिम किंवा हिंदू बऱ्याच अंशी कट्टर होत असलेले दिसून येतात . अर्थात सगळयाच समाजात वेगवेगळे प्रवाह असतात आणि थोडे चिकित्सक , अलिप्त अशाही बऱ्याच लोकांशी इथे संपर्क येतो. पण एकूणच प्रोफेशनल जग सोडले तर इतर स्तरावर मैत्री किंवा काही एकत्र काम अशा संधी कमी आहेत. इथलं काम आणि जीवन बऱ्यापैकी आखीव रेखीव , जेव्हडं सांगितलं आणि जसं सांगितलं तेवढच आणि तसेच काम त्यामुळे आवडीच्या क्षेत्रात असूनही रटाळपणा कामात खूप असतो. इथे आल्यावर सुरुवातीची टूरिस्टी भूक बरीच भागली आहे त्यामुळे यू के म्हणा युरोप म्हणा त्यात काही नावीन्य राहिले नाही . आणि विरंगुळ्याचे आपले एक स्थान असते , पूर्ण वेळ विरंगुळा ही आपली आंतरिक भूक भागवू शकत नाही . आयुष्यात सगळ्या सुखसोयी , चांगली नोकरी , हुशार मुले , प्रेमळ कुटुंब आणि खूप जिवलग मित्रमैत्रिणी असं सगळं काही असून मला सतत असे प्रश्न पडायला लागले की मला नाही पण इतर लोकांना मात्र भांबावयाला होतं .ज्या काही सोप्या पारंपरिक श्रेणींमध्ये आयुष्याचा अर्थ लोक शोधतात, जगतात त्या माझ्या बाबतीत खूप आधी निसटून गेल्या आहेत - धर्म , समुदाय , कुटुंब , देश , प्रथा , परंपरा या सगळ्या गोष्टी काही जाणून सवरून काही नकळत मागे गेल्या आणि या सगळ्यांना पर्याय म्हणून नाही पण झालेल्या पोकळीत कधी कधी हरवायला होतं खरं . नकोसं असलं कितीही घुसमटायला झालं तरी समूहाचा भाग असण्यात एक प्रकारची बरेचदा फसवी अशी सुरक्षितता असते. एकला चालो रे आणि माझा मार्ग निराळा म्हणण्यातलं आणि जगण्यातलं थ्रिल कितीही रोमांचकारी असलं तरीही त्या बरोबरचं एकाकीपण स्वीकारताना बरीच घालमेल होत राहते आणि त्या एकाकीपणाला आणि त्यातल्या स्वतःच्या जगण्याला अर्थ द्यायच्या प्रक्रियेत पारंपरिक ढाचे कधीच कामी येत नाहीत . पुढे काय माहीत नाही, मागे जाण्यात अर्थ नाही असा टप्पा खूप वेळा आलाय आयुष्यात , कदाचित पुन्हा तोच अनुभव आज नव्याने जाणवतोय. या सगळ्यात राहूनही बऱ्याचदा वेगळी अलिप्तता जाणवायला लागली आहे. पुढे काय हा निर्बलतेतून किंवा हताशेतून आलेला प्रश्न नाही तर या पुढे रहाटगाडगं असंच चालत राहील कदाचित , या सगळ्याचे फलित काय असा माझा मात्र माझ्याशीच वाद संवाद, आज प्रकर्षाने पुन्हा जसा जाणवला तसा इथे टंकलाय ....

एका बापाची गोष्ट ..

एका बापाची गोष्ट ..

आयुष्यात आतापर्यंत खूप आया मिळाल्यात , बहुतेक सगळ्या मैत्रिणींच्या आयांना आई म्हणून हाक मारणे खूप सहजपणाने आले , अर्थात बऱ्याच काकवा पण आहेत. पण मैत्री झाली की अगदी जवळचीच होते त्यामुळे ज्या ज्या घरात उठबस तिथे तिथे आई , मम्मी , माई अशी नाती देश प्रदेशात आहेत. बाबा म्हणून कोणाला हाक मारणे असे झाले नाही, कदाचित हे सगळे बाबा लोक थोडे अंतर ठेवून असतात आणि आया जेवढ्या आपुलकीने चौकशी , अगत्याने खाऊ पिऊ घालतात आणि मायेचे चार सल्ले ( नको असले ) तरी देतात , त्या मानाने बाबा लोक कोरडे आणि लांबचेच वाटलेत नेहमी , त्यामुळेही असेल. पण कधी कोणी बाबा नाही झाले. पण एक बाबा नाही बाप मात्र मिळालाच आणि असा तसा नाही अगदी बॉलीवूड बाप ! त्याचे खऱ्या आयुष्यातील नाव इथे लिहिणार नाहीये कारण कदाचित त्याच्या इभ्रतीत ते बसणार नाही आणि दुसरं महत्वाचं कारण म्हणजे एका खूप गाजलेल्या इंग्रजी कादंबरीत , ज्यात मुंबई आणि अंडरवर्ल्ड चे जे वर्णन आहे , त्यातल्या एका प्रमुख पात्राचे नाव आणि या बापाचे नाव एकच आहे . या लेखासाठी मी त्याला माझा बॉलीवूड बाप aka बी असं संबोधणार आहे.

टाटा इन्स्टिट्यूट मधून शिक्षण झाल्यावर छोट्या संस्थातून काम करत , सगळ्या क्रांतिकारी विचारांना अर्धंमुर्धं मूर्त स्वरूप देत छोट्या ते मोठ्या एनजीओ मध्ये माझा चढतीचा प्रवास सुरु होता. वैयक्तिक आयुष्यात नैया बरीच डगमगत चालली असताना या कामाने बरंच सावरून घेतलं होतं . नवीन प्रकल्प , खूप फिरती , असंख्य ट्रेनिंग , नव्या संकल्पना आणि इन्स्टिटयूट ला असताना ज्यांच्या कामांनी भरून जायला व्हायचे त्या सगळ्यांशी प्रत्यक्ष भेट आणि काम करायची संधी , या सगळ्यात अगदी जोमाने काम करत होते, त्याच वेळी तेव्हाच माझा मित्र आणि नंतर ज्याच्याशी लग्न केले तो सामाजिक राजकीय कार्यकर्ता होता त्यामुळे ऑफिसची कामे सांभाळून त्याच्याबरोबर अनेक मीटिंग, बैठकी असं भारावून टाकणारं आयुष्य काही वर्षे चालले होते. यादरम्यान गोध्रा झालं आणि त्या पाठोपाठ गुजरात ! वर्षभर आधी झालेला कच्छचा भूकंप आणि त्यानंतर ज्या लगबगीने सगळ्या स्वयंसेवी संस्था भूकंपग्रस्तांच्या मदतीसाठी आणि पुनर्वसनासाठी धावून गेल्या होत्या , रात्रंदिवस काम करत होत्या आणि ते सर्व पाहून एक प्रकल्प भेट संपवून दुसरीकडे तातडीने आम्ही धावत होतो , माणुसकी आणि परस्पर सहकार्यातून अशा आपादग्रस्त परिस्थितीत किती पटकन कामे उभी राहत होती याचं कौतुक करावं आणि त्याचबरोबर दहा नवीन प्रश्न समोर उभे असावेत , त्यांच्यावर तोडगा काढ्यासाठी तत्परतेने पुढचं प्लॅनिंग असं वर्षभर चाललं होतं . गुजरात दंगे झाले आणि समोर येणाऱ्या निसर्ग निर्मित नव्हे तर मानवनिर्मित जनसंहार असूनही स्वयंसेवी संस्थांच्या पातळीवर एक सन्नाटा होता . रोज येणाऱ्या बातम्या, दंग्यांचे काही पत्रकारांनी स्वतः जाऊन केलेले रिपोर्टींग आणि काही संस्था, संघटना ज्या नेटाने काम करत होत्या त्यांच्याकडून कळणारी माहिती विषन्न करणारी होती . एन जी ओ तल्या बड्या बड्या मानवधिकारावर बोलणाऱ्या आणि ज्यांना आम्ही गुरुस्थानी म्हणायचो अशा धेंडांचे पाय किती मातीचे आहेत , हे त्या वेळी खूप तीव्रतेने कळाले होते. 'शो मस्ट गो ऑन', हे म्हणायला खूप सोपे आहे पण ज्या तत्वांसाठी आपण या क्षेत्रात आलो , इतकी वर्षे एकत्र काम केले आणि एन जी ओत ली इतरांच्या मानाने पैसे घेऊन 'स्वयंसेवी सेवा' असं हेटाळणीयुक्त सतत ऐकून, कधी प्रतिवाद करत तर कधी दुर्लक्ष करत सातत्याने जे शिकलो ते प्रामाणिकपणे आणि प्रोफेशनली करत राहिले त्यावरचा विश्वास उडायला लागला होता. या सगळ्या घडामोडीत हर्ष मंद्र या IAS अधीकाऱ्याचा टाईम्स मध्ये लेख वाचला, तेव्हा हर्ष ऍक्शन एड चे कंट्री डायरेक्टर म्हणून काम करत होते त्यांच्या लेखात गुजरात राज्ययंत्रणा आणि स्वयंसेवी संस्थांची दंग्यांच्या आणि नंतर दंगे पीडितांच्या पुनर्वसनाबाबतची गळचेपी भूमिकेचा परामर्श घेतला होता. हे सगळं होत असताना वैयक्तिक कारणांमुळे मला मुंबईत राहायची अजिबात इच्छा नव्हती. तेव्हा इंटरनेट चा प्रसार ही एव्हडा नव्हता, त्यामुळे इतर राज्यात प्रत्यक्ष जाऊन काम बघणे एवढाच मार्ग राहिला होता. भोपाळ आणि मध्य प्रदेशच का याचे मला नक्की कारण माहित नाही पण या सगळ्या घालमेलीत मी भोपाळला जाऊन पोहोचले खरी . तिथल्या अरेरा कॉलनी या उच्चभ्रू वस्तीत सगळ्या मोठया संस्थांची कार्यालये होती. टाईप केलेला बायो डाटा हातात घेऊन सगळ्या कार्यालयात जाऊन आले, काहींनी हातातले कागद ठेवून घेतले, मुंबईहून या छोट्या शहरात का काम शोधायला आली असे कुतूहलाने प्रश्न विचारले. चहापाणी दिले पण नोकरी काही मिळाली नाही. CRY मधली मोठ्या हुद्द्याची आणि पगाराची नोकरी सोडून तीन महिने झाले होते, हाती आलेल्या PF सोबत आधीची बचतही संपली होती. एका मैत्रिणीच्या छोट्या फ्लॅटमध्ये मनू आणि मी राहत होतो, मम्मा अशी घरी बसून आणि रोज कुठे नवीन ठिकाणी जात नाहीये हे बघून ती खुश होती. रोज नेट कॅफेत जाऊन ईमेल बघायला जायचे. अशात CARE US च्या मध्य प्रदेशाच्या ऑफिसचे ईमेल आले आणि दुसऱ्याच आठवड्यात छिंदवाडयाला त्यांच्या ऑफिसात मी काम सुरु केले. कामाच्या पहिलयच दिवशी ऍक्शन एडच्या ऑफिसातून इंटरव्हीव्यू चा कॉल होता. हातातले काम सोडून, भाड्याने बुक केलेला फ्लॅट रिकामा करून आणि साइन केलेले कॉन्ट्रॅक्ट फाडून मी CARE मधल्या बॉसच्या चेहऱ्यावरचे वैताग, नाराजी , राग काही कळायच्या आधी मी मनूला घेऊन भोपाळला ऍक्शन एडच्या ऑफिसात पोहोचले होते. भोपाळची दीड वर्षे यावर स्वतंत्रच लिहीन .

सगळं काही सुरळीत चालले तर कदाचित पृथवीचा तोल ढासळेल असं काही असावं, त्यामुळे काम , घर , मनू अगदी छान चालले असताना ज्याच्याबरोबर राहणं शक्य नाही अशा विचाराने मुंबई सोडली होती, तो एक्स नवरा सातत्याने येऊन पुन्हा संसार मांडूयात म्हणून मागे लागला होता, मनूला त्याचा खूप लळा होता आणि कुठेतरी कधीतरी सेटल हो, मुलीला कुटुंब मिळू दे हे सातत्याने ऐकून वैताग आला होता पण याचबरोबर मलाही नातं हवं होतं त्यामुळे हबीबगंज ते लोकमान्य टिळक टर्मिनसच्या वाऱ्या सातत्याने व्हायला लागल्या आणि परत मुंबईला यायचा निर्णय झाला. पुन्हा एकदा घर करा, नोकरी शोधा, शाळा बघा असं चक्र चालू. मुंबईच्या काही संस्थात इंटरव्हियू दिले, काही ठिकाणी ऑफर मिळाल्या पण इच्छा होत नव्हती पुन्हा त्या एनजीओच्या गदारोळात उतरायची . एक दिवस माझ्या एक्सच्या आणि त्या अनुषंगाने माझा असा मित्र झालेल्या हनीफभाईनचा फोन आला आणि त्यांना भेटायला गेले . त्यांचा प्रस्ताव होता मुंबईतल्या एका धनाढ्य मुस्लिम बिजनेस घराण्याचे खूप धर्मादायी प्रकल्प चालतात , त्यांच्या बरोबर काम करशील का ? मी त्यांच्याशी बोललोय आणि त्यांना तुला भेटायचे आहे. 'हनीफभाई आपको पता है मैं कितनी मुस्लिम हूं , कोई मुस्लिमसे मेरा जमनेवाला नही हैं ', असं म्हणून मी जाणार होते. त्यांनी अगदी शांतपणे म्हणाले , थोडं ऐकून घे, एकदा त्यांना भेटून घे आणि मग ठरव . नाही तरी इतक्या लोकांना भेटतेच आहेस ना . हनीफ भाई बद्दल मला खूप आदर तेव्हा ही होता आणि आता ही आहे . मुंबईच्या बहुतेक सगळ्या मुस्लिम संस्था आणि कार्यकर्ते यांच्याशी तोपर्यंत ओळख झाली होती. मला मुस्लिम मुलींच्या शिक्षणात रस होता , माझ्या एक्सची आणि माझी भेट आणि मैत्री त्याच संदर्भातून झाली होती. त्याच्याबरॊबर खूप लोकांना भेटले आणि त्यात हनीफभाई हा सगळ्यात जवळचा असा मित्र तेव्हाही आणि आताही आहे. हा माणूस पेशाने इंजिनीअर आणि US मध्ये चांगली नोकरी सोडून पुन्हा भारतात काहीतरी आपल्या समाजासाठी करायचे या विचाराने परत आलेला . आजही अंजुमन इस्लाम या अवाढव्य संस्थेच्या मोठ्या पदावर हा माणूस आहे पण सगळ्या मुलांशी यांचे स्नेहाचे संबंध आणि हजारो उपक्रम वेगवेगळ्या पातळीवर चालवत असतात. ' तुला इतकी वर्षे काहीतरी करायचंय समाजासाठी आणि तुझ्यासारख्या शिकलेल्या मुलींची या समाजाला पण खूप गरज आहे , एकदा भेटून घे' असं साकडं घातल्यावर मला काही नाही म्हणवले नाही आणि मी नरिमन पॉइंटला अतिशय प्रसिद्ध बिल्डिंगमध्ये टॉप फ्लोअरवर असलेल्या या धनाढ्य माणसाच्या ऑफिसमध्ये पोहोचले.

मुंबईचे मनोरम आणि विहंगम दृश्य दुसऱ्या कुठल्याही ठिकाणाहून दिसणार नाही अशा कोनात बी ची केबिन होती. सफारी सूट घातलेला , तीन चतुर्थांश टक्कल पडलेला पन्नाशीतील माणूस समोर होता. तुझ्याबद्दल खूप ऐकलंय आणि खूप स्वप्नं आणि अपेक्षा आहेत असं हिंदीत म्हणल्यावर मला थोडं हसू आले आणि माझं ठरवून आलेलं पाहिलं वाक्य मी त्यांना सांगितले की मी मुळीच धार्मिक नाहीये . त्यावर त्यांचं उत्तर होतं की मी धार्मिक आहे आणि माझं धार्मिक कर्तव्य आहे की मी माझ्या समाजबांधवांसाठी नेक कामं करावीत म्हणून मी सगळा उपद्व्याप मांडला आहे, पण मला सगळं सांभाळता येत नाहीये आणि खूप वर्षांपासून मी हनीफला म्हणतोय की तू सांभाळ पण त्याचं म्हणणं आहे की माझ्यापेक्षा चांगलं ही पोरगी सांभाळेल. काय उपद्व्याप आहेत असं विचारायच्या आधीच त्यांनी मुंबईच्या सगळ्या उर्दू शाळांची नावे , पत्ते आणि तिथल्या समस्या सांगितल्या. थोड्या बहुत फरकाने एकच परिस्थिती , बहुतांशी मुली आणि अतिशय गरीब घरातले विद्यार्थी मुख्यतः उत्तर भारतीय बहुल अतिशय हलाखीचं जीवन जगणाऱ्या वसत्यातून येणारी मुले. मोडकळीला आलेल्या इमारती , सेंट्रल आणि मध्य मुंबई सोडली तर बहुधा सगळ्या इमारती अगदी कच्च्या जमिनीवर बांधलेल्या, पावसात खालची गटारे फुटून बऱ्याच वर्गात पाणी शिरायचे, मुलांकडे ना धड पुस्तके वह्या आणि बीएमसी ने दहा वर्षात रिक्त जागा न भरल्यामुळे बहुतेक ठिकाणी एखाद दोन शिक्षक जे कधी आले तर आले नाहीतर शिपायांच्या मग्रुरीवर झोडपली जाणारी मुले . हे सगळं विशद करताना हा माणूस सद्गदित झाला होताच आणि त्याच्या मुख्य व्यवसायात किंवा आयुष्यात ह्या गोष्टी कशा मांडल्या जातात याचं काहीच ज्ञान नसल्यामुळे इतर मुंबईकर ज्या गोष्टीचा आसरा घेतात तेच या शेटजीने केले होते . नकळत इतके सिनेमांचे डायलॉग हाणले होते की स्वतःला मला सांगावे लागले, फिदीफिदी हसू नकोस . ह्या माणसाची कळकळ खरी आहे आणि त्यावर तो जे काही करायचा प्रयत्न करतोय ते ऐकलंस तर पुढचं संभाषण होईल. या सगळ्या शाळांमध्ये त्यांनी वर्ग शिकवायला बीएमसी च्या संमतीने शिक्षक पुरवले होते. बृहनमुंबईभर पसरलेल्या जवळ जवळ साठच्या वर शाळांमध्ये २०० च्या आसपास शिक्षिका आणि त्यांना साहाय्यकारी स्टाफ असा मोठा आवाका या कामाचा होता. या कामाबरोबर त्यांचे गुजरात मध्ये काही शैक्षणिक प्रकल्प होते आणि SOS च्या धर्तीवर त्यांना एक बालग्राम उभे करायचे होते. हा माणूस फार शिकलेला नाही, आताची मालमत्ता सगळी स्वपर्जित आणि करोडोचा मलिक असला तरी कुठल्याही गोष्टीचा अहंकार नाही. ज्या आस्थेने त्यांच्या मोडक्या 'समाजशास्तरीय 'भाषेत ते मला सगळं सांगत होते त्यावरून त्यांची किती समज , कळकळ आणि किती गुंतवणूक आहे या विषयात ते जाणवत होते . सगळं सांगून झाल्यावर मला पहिला प्रश्न तू काय करशील ते सांग म्हणाले. माझ्याकडे साहजिकच उत्तर नव्हते , सगळ्या शाळांची लिस्ट घेतली, सोबत त्यांचा कॉर्डीनेटर माणूस घेतला आणि आठ दिवस मागून घेतले. प्रत्येक शाळेला भेट दिली, मुंबई बाहेरून जशी भासते तशी कातिलाना आतून नाहीये. मुंबईतल्या प्रत्येक भागात अनेक गावं , गावठाणे, वसत्या , संस्कृत्या लपल्या आहेत. भेंडी बाजार , कुर्ला , देवनार, अंधेरी , मालाड , मालवणी या भागातला मुस्लिम समाज ही आपापसात इतका वेगळा असेल हे मात्र माहीत नव्हते. प्रत्येक शाळेत जरा बिचकतच लोकांनी स्वागत केले , एक तर सगळ्या बुरखा हिजाब मधल्या मुली आणि शिक्षिका , ट्रस्टच्या शिक्षिकाही बुरखा नसला तरी चादर आणि हिजाब ओढकेच होत्या. त्यात ही बालकटी , हातात कडं घातलेली कधी साडी तर कधी ड्रेसमध्ये पण दुपट्टा पण सांभाळता न येणारी मुलगी ही कशाला आली आहे इथे , असाच भाव सगळ्यांच्या चेहऱ्यावर होता आणि आली आहे तर जाईल परत , कोण एवढ्या अडनिड्या वस्तीतल्या शाळेत येणार आहे , त्यामुळे कधी कटती आहे अशी वाट बघतच माझे स्वागत झाले. आतापर्यंतच्या एनजीओचच्या प्रकल्पभेटीत तिथे असलेली माणसे आणि अशा सेवाभावी कामाच्या संदर्भात त्यांचे वागणे हे फार पटकन कळायला लागले होते - कोण कामसु आहे, कोण bully आहे, सगळ्यांना सोबत घेणारं कोण, आपण आणि आपले काम बरं असं म्हणणारं कोण , बेरकी आणि हरामी अशी माणसेही लगेच कळून यायची . project आणि फायनान्स म्यनेजमेंट कोळून पिल्यामुळे लोक बघता बघता प्रकल्पाचा जेवढा आवाका होता तेवढाच सावळा गोंधळ पण व्यवस्थापनाचा होता हे समजत होते . दोन लोक पूर्ण मुंबई सांभाळणार आणि त्यातलं कोणीच निम्म्या शाळांमध्ये गेले नव्हते. बऱ्याच शिक्षकांना ट्रस्ट काय , कुठून पगार , वह्या पुस्तके येतात याची कल्पना नव्हती. बीएमसी च्या शिक्षकांची मग्रुरी सगळीकडेच होती आणि ट्रस्टच्या शिक्षिका बऱ्याच ठिकाणी त्यांच्या अंकित असल्यासारख्या वागत होत्या. एक गोष्ट पहिल्या काही शाळांच्या भेटीत जाणवली होती ती म्हणजे या सगळ्या शिक्षिका या त्यांच्या घरातल्या पाहिलंय शिकलेल्या आणि कमावत्या मुली होत्या . अगदी हलाखीच्या परिस्थितीत वाढलेल्या आणि खूप हुशार असल्या तरी समाजसंमत पेशांमध्ये शिक्षिका हा पहिला पेशा म्हणून स्वीकारणाऱ्या, तरुण, कष्टाळू आणि त्या विपरीत वातावरणातही जीव तोडून शिकवणाऱ्या. त्यांच्याशी दोस्ती व्हायला काही मिनिटे पुरी होती आणि एक एक कथा दबकत बाहेर पडत होती. त्या आठ दिवसांत सगळ्यांबरोबर बोलायला वेळ मिळणे शक्यच नव्हते, पण प्रत्येक शाळेतून निघताना मी माझं मलाच सांगत होते कि परत नक्की येणार आहे.

आठ दिवसांनी बी च्या केबिनमध्ये गेले तेव्हा अर्थातच अपेक्षेने त्यांनी विचारलं , कसा अनुभव होता? माझ्या विश्लेषणानी त्यांचा चेहरा खुलायच्या ऐवजी मलूल होत गेला. इतका मोठा व्यापार सांभाळणारा हा माणूस एका शाळेतून दुसऱ्या शाळेत शिक्षिका मंजूर करत राहिला , पुस्तके , वह्या गणवेश वाटत राहिला पण या सगळ्याचा जमाखर्च यांना माहित नव्हता, मधली सांडासांड आणि या सगळ्यात निर्माण झालेले साटे लोटे यांच्या गावीही नव्हते. आईच्या नावाचा ट्रस्ट , इतकी गरज समाजात आहे आणि मी जे काही करतोय त्याची मला जाहिरात करायची नाही - हे व्यक्तिगत मूल्य म्हणून ठीक आहे पण सगळेच या भावनेने जुडलेले नव्हते . कुठल्या शाळेत कोण शिक्षिका जाणार , किती आणि काय शिकवणार , सुपरवायझर तिच्या नोकरीची शिफारस करण्यात काय घेणार अशी एक समांतर व्यवस्था होती इथे. जरी स्वतःच्या व्यक्तिगत पैशातून या सगळ्या गोष्टी करत असाल तरीही त्याचे काही नियम आहेत हे माहीत होते पण सरकारी कर्मचारी म्हणजे फक्त आणखी लाच घेणार मग कशाला हे सगळं नीट करा , असाही साधा विचार होता. खरे तर बीएमसी ने या संस्थांचे आभार मानायला होते की किती मोठा भार ते उचलत होते , पण प्रत्येक गोष्टीत त्यांना पैसे हवे होते याचा प्रत्यक्ष अनुभव लवकरच मला आला . बींनी एक केले हे ऐकल्यावर त्यांचा अतिशय अनुभवी पारसी फायनान्स म्यानेजर माझ्या मदतीला दिला आणि आम्ही दोघांनी एक सिस्टिम उभी केली.

खरा प्रश्न पुढेच होता , आतापर्यंत अंदाधुंद चाललेल्या काही लोकांच्या कारभारावर या मुळे अंकुश आला आणि काही लोक खुश झाले तरी कानामागून आली आणि तिखट झाली आणि नुसतीच तिखट झाली नाही तर मोठ्या बॉसशी जिथे असेल तिथून सगळ्या गोष्टी सांगायला लागली म्हणल्यावर बऱ्याच लोकांशी नरीमन पॉईंटच्या ऑफिसात असलेले संबंध बिघडले. त्यात हे ऑफिस त्यांचं व्यासायिक ऑफिस, इथून सारा निर्यातीचा कारभार चालायचा. अनेक व्यापारी आणि कन्सलटंट तिथे सातत्याने असायचे , ट्रस्टचे काम भायखळ्याच्या त्यांच्या दुसऱ्या छोट्या इस्टेटीतून चालायचे. सकाळी ९-४ मी बाहेर असायचे पण साडेचारला बींच्या केबिनमध्ये बोलावून ते सगळं अहवाल मागवायला लागले. मध्येच सकाळी आठ वाजता स्वतः जाऊन कुठल्यातरी शाळेत मी सांगत असलेली गोष्ट खरी आहे का याची खातरजमा करायला लागले आणि कामचुकार लोकांना खडसावायला लागले तसा तसा माझ्याबद्दलचा रोष आणि असहकार तीव्र होत गेला . बाकी सगळ्या गोष्टी बरोबर असल्या तरी मी त्यांच्या 'इस्लामिक ' वागण्या बोलण्यात बसतच नव्हते त्यामुळे अर्थातच एका 'काफिर' मुलीला एव्हढा भाव का देताय अशी हाकाटी सुरु झाली. दोन तीन आठवडे अतिशय टेन्स गेले , मी बींना म्हणलं आता या तुमच्या सगळ्या परिभाषेत मी काही बसत नाही आणि इतकं सगळं डिस्टर्ब् होत असेल तर मी जायला तयार आहे . या सगळ्या असंतोषाची जी म्होरकी होती ती त्यांच्या मित्राची बायको, अनेक वर्षे त्यांचे चांगले संबंध होते आणि सुरुवातीपासून या सगळ्या कामात ती होती. माझ्यासमोर काही या कामाचा रोड मॅप नव्हता, स्टाफचा रोष, बी एमसी अधिकाऱ्यांची मुजोरी आणि सतत कोणाला ना कोणाला दुखावत या कामातून काय निघेल हे मला माहीत नव्हते , त्यामुळे वाईट वाटत असले आणि पटत नसले तरी माझी जायची मानसिक तयारी झालीच होती . दोनतीनदा असं बोलून झाल्यावर बीनी मला आणि त्यांच्या थोरल्या मुलाला बोलावले आणि समोर बसवून त्या बाईला फोन लावला . तुला शबानाचा इतका त्रास होतो तर थोडे दिवस ऑफिसमध्ये दुसरं येऊन काम कर, अली तुला सांगेल काय करायचे ते. अगदी अनपेक्षित पणे हा फोन करून बी मला म्हणाले आता सांग आणखीन काय करायचं? मला खरं तर वाईट वाटत होतं इतक्या निष्ठेने ती बाई त्यांच्या कामाशी पहिल्यापासून जोडलेली होती आणि एका फटक्यात यांनी हा निर्णय घेतला. वाईट मला वाटत होतं आणि भावूक होऊन बी समोर बसून म्हणत होते , तू कशीही असलीस तरी मुलगी आहेस माझी , मी तुला कसं जाऊ देऊ आणि गोष्टी इतक्या सुरळीत व्हायला लागल्या आहेत आणखी किती तरी प्रोजेक्ट मला सुरु करायचे आहेत इतके दिवस मनात फक्त कल्पना होत्या आता वाटते की आपण हे काम उभं करू शकतो. अली, त्यांचा मोठा मुलगा हसून म्हणाला की 'आजकाल रात्रीच्या जेवनाबरॊबर धंदा कमी आणि ट्रस्टच्या कामाची जास्त चर्चा होते आणि वरनं सगळ्यांना ऐकावे लागते की तू मुलगी असून इतक्या धडाडीने वागते आणि तुम्ही ?-- त्यामुळे का लोकांना इतकं थ्रेटनिंग वाटतं ते मी समजू शकतो '. त्या दिवसापासून बी मला बेटा म्हणून आणि त्यांची चारही मुलं मला बाजी म्हणून हाक मारायची .

काय हवं आणखी काम करायला असा प्रश्न विचारताच मी बाईक हवी हे सांगितलं होतं . मुंबईत तासनतास टॅक्सी करून जाणं वेळखाऊ होतंच पण प्रचंड खर्चिक. बी नी त्यांच्या धाकट्या मुलाला सांगितले होते माझ्या बरोबर जाऊन गाडी घेऊन यायला. मी बाईक म्हणले तेव्हा दोघांना कल्पना नव्हती की मी मोटार बाईक मागते आहे , त्यांनी छोटी एक्टिवा बुक केली होती का तर दोघांच्या मते माझे पाय बाईकवर पुरणार नाहीत! शेवटपर्यंत त्यांनी अनेकदा सांगूनही हट्टाने बाईक दिली नाही . प्रत्येकवेळी त्यांच्या एका मित्राचा मुलगा कसा मोटारबाईक वरून पडला आणि गेला हे मला व्यथित होऊन सांगितले की शेवटी मी ती एक्टिवा घेतली आणि घरी पार्क केली , घरची पल्सर घेऊन सगळ्या शाळा हिंडायला लागले . यावरूनही खूप गदारोळ उठला होता पण तोपर्यंत या बापाला ही लेक किती हट्टी आहे याचे खूप अनुभव आले होते. याचदरम्यान बी एड कॉलेज, बालग्राम , शाळांना लागून व्यावसायिक केंद्रे सुरु करणे , अशी अनेक कामे मूर्तस्वरूप घेऊ लागली होती. या कुठल्याच कामात कोणाला लाच देणार नाही हा माझा आणखी हट्ट होता . त्यात अझीम प्रेमजी फौंडेशनशी बोलून त्यांचा संगणक कार्यक्रम या सगळ्या शाळातून राबवायचा असा पूर्ण प्लॅन झाला होता. आम्ही संगणक देणार आणि अझीम प्रेमजी फौंडेशनचे लोक येऊन त्यांनी तयार केलेला पूर्ण अभ्यासक्रम या शाळांमधून राबवणार असा हा कार्यक्रम होता. ट्रस्टचे काम फक्त शिक्षिका आणि शैक्षणिक साहित्य पुरवठा याच्या पलीकडे नेऊन व्यापक स्तरावर इतर प्रकल्पांशी जोडायचा हा प्रयत्न होता. बी एम सी च्या अधिकाऱ्यांची एकच मागणी होती यातले दोन्ही ट्रस्ट कोट्यवधी मालकांनी चालवले आहेत, तुमच्याकडे खूप पैसे आहे, फक्त आमच्या डिपार्टमेंटच्या लोकांची एक सहल गोव्याला आयोजित करायला काही फार खर्च येत नाही . इतक्या बेशरमपणे हे अधिकारी हे सगळं मागत होते ते ऐकून मी आणि फौंडेशनचे अणीकर दोघंही मिटिंग सोडून निघून आलो होतो. प्रथमच्या फरिदा लांबे मॅडमनी पण हा मुददा लावून धरला होता. तोपर्यंत ट्रस्टच्या शिक्षकही बी एम सी च्या शिक्षकांच्या दादागिरीबद्दल बोलायला लागले होते, बऱ्याच वेळा समजावून, काही वेळा खडसावऊन स्थानिक पातळीवर आम्ही चांगले संबंध वाढवले तरी या अधिकाऱ्यांचं सहकार्य काही आम्हाला शेवटपर्यंत मिळाले नाही. सगळ्या शाळांमध्ये मात्र आमची घडी चांगली बसली होती आणि इतर वेगवेगळ्या विषयावर आम्ही ट्रेनिंग घ्यायला लागलो होतो, शिक्षणाचा दर्जा सुधारायला लागला होता आणि याची चर्चा बी त्यांच्या सामाजिक वर्तुळात ही करत असत. त्यांच्याकडे खूप लोक शिक्षण, हॉस्पिटल साठी मदत मागायला यायचे त्याचबरोबर बऱ्याचशा धार्मिक संस्था ही यायच्या. या सगळ्यांना ते सढळ हाताने मदत करायचे पण त्याचबरोबर त्यांच्या चाललेल्या कामाची चौकशी करायचे, कोणी रडगाणं गायला लागला की मुंबईच्या शाळांसारखं काम स्थानिक पातळीवर सुरु करा, सगळे यातिमखाने बंद करून बालग्रामसारखे प्रकल्प राबवा , तुम्हाला हवं असेल तर शबाना येईल तुम्हाला मार्गदर्शन करायला , हे ही परस्पर सांगायचे. काम करायला माझी ना नव्हती पण त्यांच्याकडे येणारे मुल्ला मौलवी माझ्याकडे बघत ही नसत. त्यांचं सगळं संभाषण खाली मान घालून असे, मी त्यांच्या मते अगदीच अन -इस्लामिक त्यात पर स्त्रीं , तिच्या चेहऱ्याकडे पण बघणे त्यांना हराम होते. असे लोक गेल्यावर बींना माझा नेहमीचा प्रश्न , जे लोक माझ्या नजरेला नजर देऊन बोलू इच्छित नाहीत , त्यांना का माझ्याबद्दल सांगता? बींच उत्तर - पण आता हा समाज आहे असाच आहे, यांच्याबरोबरच काम करायला पाहिजे , तुझ्यासारखे लोक कुठून आणायचे घाऊकमधून ते सांग , परचेस ऑर्डर काढतो ! बी स्वतः धार्मिक होते, कितीही कामात असले तरी त्यांची नमाजाची वेळ चुकली नाही. ऑफिसमध्ये स्टाफ साठी नमाजाची जागा होती. वेळ झाली की चारही मुलांना आणि सहकार्यांना बोलवायचे . मी ऑफिसात असले की मलाही न चुकता सांगायचे , तू पण नमाज पढत जा. या बाबतीत त्यांनी सक्ती केली नाही आणि खूप मोकळेपणाने मी का धार्मिक राहिले नाही हे ऐकून आणि समजून घेतले. त्याचवेळी हे ही सांगितले की माझी मुलगी म्हणून मी माझं कर्तव्य म्हणून तुला सांगणार, ऐकायचं का नाही हा तुझा निर्णय. एकूणच समाजाबद्दल , सामाजिक परिस्थितीबद्दल आणि या मुल्ला मौलवींबद्दल त्यांना राग नव्हता पण कणव होती. कुराण हे अरबी भाषेत लिहिलेले असल्यामुळे त्याचा अनुवाद हा मौलवींमार्फतच लोकांपर्यंत जातो त्यामुळे त्यांनी ज्या कोणाला कुराण समजून घ्यायचे आहे त्यांच्यासाठी त्यांच्या भायखळ्याच्या जागेत अरेबिक भाषेचे वर्ग चालवले होते. एकदा भाषा समजली की अर्थ ज्याचा ते समजून घेतील असं त्यांचं म्हणणं होतं .

वेळ मिळाला की या सगळ्या विषयांवरच्या गप्पा रंगत , त्यांचा मित्रपरिवार बराच मोठा होता आणि व्यापाराच्या निमित्ताने मध्यपूर्वेतल्या व्यापाऱ्यांशी आणि तिथे स्थायिक झालेल्या भारतीयांशी त्यांचे जिव्हाळ्याचे संबंध होते. तरुणपणात गावोगाव फिरून, विविध वस्तू विकत या कच्छी गुजरात्याने आपला जम बसवला होता , त्या दिवसांच्या आठवणी ते सतत त्यांच्या मुलांना सांगत . चार मुलगे, दोन पुतणे आणि सगळ्यांचा एकत्र परिवार यांचे ते प्रमुख होते. रोज दुपारी सगळे मिळून एकत्र जेवायचे. त्यांच्या कच्छ मधल्या घरी आणि तिथल्या गावच्या शाळांमध्ये त्यांनी स्थानिक लोकांच्या मदतीने केलेले काम मी पाहून आले होते. गुजरातच्या दंग्यांमध्ये ही काही गावे तिथल्या शिक्षकांच्या आणि स्थानिकांच्या पुढाकाराने वाचली होती याचे त्यांना कौतुक होते. समाजातले अनेक प्रश्न बघून बी व्यथित झाले तरी त्यांना फार निराश मी कधीच पहिले नाही, त्यांच्याबरोबर काम करून, मला हा समाज खूप वेगळ्या अंगाने आणि त्याच्या विविध पैलूनुसार कळाला , लहानपणापासूनची अढी मनातून निघून गेली याचे श्रेय मी त्यांना निश्चित देते.

या सगळ्या दरम्यान काही महिन्याआधी एका नोकरीच्या जाहिरातीला प्रतिसाद म्हणून पाठवलेल्या इ मेलचे उत्तर इनबॉक्स मध्ये आले. लंडनच्या एका शासकीय child protection विभागात पायलट प्रोजेक्त म्हणून भारतीय सोशल वर्कर्स हवे होते . त्यांनी माझा बायो डेटा सीलेक्ट् केला होता , दोन आठवड्यात इंटरव्ह्यू होते. सोबत त्यांनी यु के चा Children Act पाठवला होता. इंटरेस्टिंग वाटलं म्हणून वाचत गेले मग चार फेऱ्या झाल्या इंटरव्ह्यूच्या आणि एकूण ९३० अर्जदारातून आम्ही १४ जण निवड्ले गेलो. हे सगळं आधी कुतूहल म्हणून आणि मग आवडलं म्हणून करत गेले पण शेवटच्या मुलाखतीत त्यांनी निवड झाली आहे हे सांगितलं तेव्हा लक्षात आलं की आपण कधी पासपोर्टही काढला नाही . त्यात एक दिवस ताप आला आणि कामावर गेले नाही, मैत्रिणीच्या भावजयीचं हॉस्पिटल होतं. ताप आणि पोटातलं दुखायचं थांबेना म्हणून दाखवायला गेले आणि सरळ ऑपरेशन टेबल वरच घेतल तीने , अपेंडिक्स फुटलं होतं. सर्जरी झाली पण ताप काही उतरेना, आठ दिवस हॉस्पिटल मध्ये आहे म्हणून बी बघायला आले. इतकी आजारी आहेस माहीत नव्हतं आणि इथे या छोट्या हॉस्पिटलमध्ये काय होणार म्हणून बॉम्बे हॉस्पिटलच्या त्यांच्या मित्राला डीन ला फोन लावून माझ्यासाठी बेड बुक केलं . पुढचे दीड महिने इतकया टेस्ट, टेस्टमेन्ट करूनही ताप उतरत नाही म्हणून सगळे डॉक्टर हतबुद्ध झाले होते . बी रोज येऊन , विचारपूस करून जायचे . शेवटी तिथल्या मुख्य डॉक्टरनी मला सांगितले इतक्या तपासण्या केल्या पण काही कळत नाहीये, माझ्या मते टायफाईड आणि मलेरिया दोन्हीचा संसर्ग आहे. मी तुला दोन्हीची ट्रीटमेंट तुझी परवानगी असेल तर देतो, दोन दिवसात ही मात्रा लागू पडली आणि पुढच्या आठ दिवसात मी घरी आले. या दरम्यान घरी नवीन जॉब चे काँट्रॅकट , विजासाठी लागणारी कागदपत्रे येऊन पडली होती. परदेशी जायचं म्हणून नाही पण आतापर्यंत फक्त अभ्यासाच्या पुस्तकात वाचलेली या प्रगत देशातली advanced social policy फक्त अभ्यासायलाच नाही तर तिथे जाऊन प्रत्यक्ष अम्मलबजवानीच्या कामात सहभाग असणार त्याचबरोबर थोडी आर्थिक परिस्थिती सुधारायची हीच संधी होती. त्याचबरोबर थोडे पैसे साठवून phd पण LSE मध्ये करता येईल , असं वाटत होतं . पण त्याचवेळी उभं राहत असलेल काम सोडून २-३ वर्षासाठी जायचं अगदी जीवावर आलं होतं . वेळ ही कमी होता निर्णय घ्यायला आणि तयारी करायला , शेवटी या बापालाच विचारले काय करू - पैशाचा प्रश्न आहे तर किती लागतील सांग, तुझी सॅलरी वाढवू हा सरळ उपाय . फिरून यायचं आहे तर तेही आयोजित करता येईल पण बाकी तुझ्या ज्या योजना आहेत त्यावर तुलाच निर्णय घ्यावा लागेल . जिथं कुठं जाशील तिथं चांगलंच काम करशील आणि इथं जे काही सुरु केलंय ते या पध्दतीनं नाही, थोडं हळू थोडं ढिसाळ असं चालेल पण तुझा निर्णय तुलाच घयावा लागेल . दीड महीने हाॅस्पिटल मध्ये असताना मनूला भेटता आले नव्हते, सगळी जवळची पुंजी संपली होती आणि मला काय झाले तर या मुलीचं काय होणार हा इतर वेळी मनात येणारा प्रश्न खूप प्रकर्शाने या दरम्यान जाणवला होता...आणि मी घेतला निर्णय इकडे येण्याचा , माझ्या अनेक मित्र मैत्रिणींशी बोलून माझी रिप्लेसमेंट म्हणून दोघी गेल्या बीं कडे काम करायला पण बात कूछ जमी नही . सुरुवातीच्या काळात मुंबईला गेले की ऑफिसला जाऊन भेटून यायचे , झाले सहा महिने, ये आता परत असं ऐकून , परत मन द्विधा परिस्थतीत असायचं . त्यांच्या मुलांच्या इमेल्स यायच्या , ७/७ चे बॉम्बिंग झाले तेव्हा तातडीने फोन होता , ठीक आहेस का, तिकडंच काही खरं दिसत नाही , ये मायदेशी परत .

इथल्या कामात , मनूच्या शिक्षणात आणि इतक्या वर्षांनी मिळालेल्या थोड्याशा निवांत अशा माझ्या space मध्ये मी थोडी विसावते त्यात एक्स नी परत भारतात जायचा निर्णय घेतला. त्याच्यासारख्या राजकीय कार्यकर्त्याला इथे असं without his identity and activism राहणं शक्य नव्हतं आणि इतकी वर्षे तळ्यात मळ्यात असलेल्या संसारात जाऊन त्याच्यसह पुन्हा सगळ्या आर्थिक जबाबदाऱ्या खांद्यावर घ्यायची माझ्यात ताकद राहिली नव्हती. पाच महिन्याची गरोदर असताना, तुला यायचं नसेल तर नको येउस, मुलाचा निर्णय काय घ्यायचा तो तू घे असं म्हणून तो निघून गेला होता. एकत्र असूनही इतकी वर्षे सिंगल पेरेंट म्हणून आणि असली धकाधकीची कामे सांभाळून एका मुलीला वाढवतानाच्या खस्ता मला माहीत होत्या. थोडं बस्तान बसू लागताना असंच आयुष्य परत विस्कटायचं नाही म्हणून अट्टाहासाने नाही गेले मी परत. बी च्या धार्मिक आणि पारंपरिक मनाला हे पटणं जरा अवघडच होतं. शेवटी पती परमेश्वर असतो , नमाजका पहिला सजदा अल्लाहला आणि दुसरा नवऱ्याला असतो हे परत परत ते मला सांगत राहिले .इतर वेळी आणि लंडनला यायच्या वेळीसुद्धा मी एकटी प्रवास करणार हे बींना कधीच पटले नव्हते. कोणी मेहरम व्यक्ती म्हणजे - बाप, मुलगा किंवा भाऊ नसेल तर इस्लाममध्ये महिलेस एकटीला प्रवास निषिद्ध आहे . आता तर प्रवास नाही तर एकटीच राहणार होते
आणि नंतर जेव्हा मी मुलांच्या कस्टडीसाठी कोर्टात गेले तेव्हा त्यांनी मला खडसावलेच , कितीही हट्टी असलीस तरी असं पाऊल उचलायला नको होतंस शेवटी बापच मुलांचा पालक असतो . त्यावेळी मुलांच्या कस्टडी आणि परत जाऊन नोकरी याच्यापलीकडे मला काही सुचणं शक्यच नव्हतं, त्यामुळे ते संभाषण अपूर्ण राहिले. निघताना मला ते म्हणाले तू थोडी कमी हट्टी हो , म्हणजे असले प्रश्न येणार नाहीत तुला, माझं त्यांना उत्तर होते हट्टी आहे म्हणूनच मी इथे आहे नाहीतरी पालापाचोळ्यासारखी गेले असते आतापर्यंत! कस्टडीचं प्रकरण डिवोर्समध्ये संपलं , त्याचं फार वैषम्य वाटलं नाही, औपचारिक गोष्ट होती ती पण त्या नात्याबरोबर हे नातंही मला दुरावलं ! कधी राग नाही आला पण त्यांचा किंवा त्यांच्या या भूमिकेचा , फक्त आता काय बोलावं असा प्रश्न पडतो त्यामुळे मी संपर्क नाही केला परत.

दहा वर्ष झाली आता परत भेट नाही झाली , कधी मधी त्यांच्या मुलांचे ईदला ईमेल येतात , जुनं त्यांच्या गृपमधली कोणी भेटलं तर सांगतात अजून माझं , बाईकचं , कामाचं कौतुक होतं आणि जे कोणी ट्र्स्ट च्या कामासाठी येतं त्यांना माझ्यासारखं काम करा असं एकदा तरी म्हणलं जातं . सगळे प्रकल्प चांगले चालू आहेत , बी एम सी चे लोक काही बदलले नाहीयेत. दीड वर्षात मी खूप काही शिकले त्यांच्याबरोबर आणि प्रत्यक्ष कामाची फलश्रुती फार मोठी नसली तरी जे काम त्यांना पुढे न्यायचं आहे त्यात अजूनही त्यांना , 'शबाना सारखीचा शोध आहे .' यातच सगळं आलं.

झाडाझडती ..

झाडाझडती ...

चार दिवस लेक आली होती , कामातून सुट्टी काढून छोट्या भावाच्या हाफ टर्म सुट्टीचे निमित्त साधून. प्रत्येक वेळी आली की आजकाल हेल्थ विषयावर नवीन काहीतरी शिकायला मिळते . अमुक तेल कसं तब्बेतीला घातक , कुठल्या कंपनीच्या कारभारामुळे कुठे अनेक शेतकरी बुडाले , कुठल्या पदार्थात काय प्रिजर्वेटिव्ह असतात , त्याचा आपल्या शरीरावर काय परिणाम होतो, अमुक तब्बेतीला कसं घातक आणि तमुक खाल्ले की काय व्हिटॅमिन्स मिळतात असा एकतर्फी संवाद असतो. सलग चार वर्षे शाळेच्या डिबेटिंग क्लबची ही अध्यक्ष असल्यामुळे संवाद हा शब्द आमच्या शब्दकोशात नाही. प्रतिवाद, घणाघाती हल्ला आणि आपल्या वाक्चातुर्याने समोरच्याला नामोहरम करणे हे आतापर्यंत माझ्यावर झालेले प्रयोग असल्यामुळे शांत बसून ऐकले की विषय चटकन संपतो आणि उभयपक्षी कटुता राहत नाही हे अनेक अनुभवातून मिळालेले शहाणपण , त्यामुळे शांतपणे ऐकायचे , चार दिवस किचन हिच्या हाती सुपूर्द करायचे , ती सांगेल त्या मुव्हीज मस्त कोचावर बसून बघायच्या आणि तिच्या हातचे नवीन पदार्थ तिच्या तोंडून त्यांची नवलाई ऐकत खायचे हा आतापर्यंतचा ती आली की कार्यक्रम .

चार दिवसात हजारो गोष्टी करायच्या असतात अजून , नवीन टी कॅफे शोधून तिथे जाऊन चहा प्यायचा, इथे टी रूम्स हा मस्त अनुभव असतो त्यातही ब्रायटन सारख्या अगदी फंकी शहरात तर खूप सुंदर टी रूम्स आहेत . किटलीभर चहा आणि तिचं जे काही फॅड चालू असेल त्याप्रमाणे तिचा काहीतरी हर्बल टी घेत कधी पुस्तकांबद्दल , कधी लहानपणीच्या आठवणीबद्दल तर कधी शांतपणे ती तिच्या आणि मी माझ्या छोट्या लॅपटॉप किंवा फोनवर आपली कामं करत असतो. एक लांब फेरफटका आणि इथे आल्यापासून फार थंडी नसेल तर समुद्रावर जाऊन बसणं - these are some of our favorite things .

याशिवाय आणखी नेहमी होणारी गोष्ट म्हणजे झाडाझडती -- किचन मध्ये , माझ्या कपाटात , छोट्या कानातल्या , हातातल्या गोष्टी ठेवायच्या डब्ब्यांमध्ये आणि घरातल्या इतर ठिकाणीही . किचन मध्ये नेमकी ही आली की आऊट ऑफ डेट गोष्टी समोर येतात मग हे किती जुनं आहे , ते कसं वाईट आहे या सबबीखाली बऱ्याच गोष्टी कपाटातून कचऱ्यात जातात , तेच इतर ठिकाणच्या गोष्टींचे फक्त त्याला नाव मिळते डिक्लटर ! यात सोयीने यांच्या लहानपणच्या असंख्य गोष्टी मात्र येत नाहीत . किचन चे फार वाईट वाटत नाही कारण बहुतेक सगळ्या पडून राहणाऱ्या गोष्टी म्हणजे कोणीतरी दिलेला चांगला सॉस , पेस्ट अशा प्रकारातल्या असतात आणि त्या कोणीतरी जवळच्या व्यक्तीने दिल्यात त्यामुळेच घरी आलेल्या असतात . त्या सगळ्या जाऊन चार दिवसात हिचे जे काय फॅड असते त्याप्रमाणे नवीन ऑरगॅनिक गोष्टी घरी येतात , मस्त चार दिवस मिरवतात मग नेहमीप्रमाणे शनिवार सकाळ होते आणि मोठ्या कढईत पोहे आणि सोबत आलं , वेलची घालून गुळाचा चहा उकळायला ठेवला की या सगळ्या फॅड गोष्टी हिरमुसल्या होऊन मागे जातात . सौ सोनार की वर हा माझा रामबाण उपाय आहे . मग पोहे कसे व्हाईट राईस चा प्रकार आहे वगैरे वगैरे फालतू चर्चा मागे पडून सगळे जण आपापल्या प्लेट्स घेऊन बसतातच सोबत. त्या दिवशी नेमकी ही येणार म्हणून लांबच्या इंडियन दुकानातुन आणलेली भेंडी , गवार नाहीतर मेथीला मस्त फोडणी दिली जाते आणि आणलेल्या शेवग्याच्या शेंगा तुरीच्या डाळीत आमसुलाच्या फोडणीत शिजवल्या की ग्लूटेनबाबा झकमारत बाजूला जातो आणि पोळी नाहीतर भाकरी तव्यावरून गायब व्हायला लागतात. घरात असलेल्या चटण्या , लोणची छोट्या छोट्या भरण्यात पॅक करण्यात उरलेला दिवस जातो .

बऱ्याच वेळा मी नसताना सगळे कपाट उकरून कपड्यांना ट्राय केलेले असते , दागिन्यांचा डबा काढून त्यातल्या गोष्टी घालून आरशात मिरवून झालेले असते किंवा चालू असते . तिला बघितले की मीही अजून अशीच मा नाहीतर तैयब किंवा रितूच्या कपाटात शिरून असले उपदव्याप करते त्याची आठवण येते. त्यातल्या काही गोष्टी नकळत पॅक होतातच आणि असे करत करत माही जास्त किर किर करायला लागला की कळते हिचे जाणे जवळ आले आहे. या दोघांच्या इतक्या गोष्टी या चार दिवसात ठरलेल्या असतात त्या होणे अर्थात शक्य नसते , जायच्या क्षणापर्यंत पुढच्या वेळेस काय करायचे , ती तिथून काय करू शकते , बहुतेक गोष्टी ज्या मम्मा नाही म्हणणार अशी खात्री असते त्या सगळ्या गोष्टी ती ऑनलाईन ऑर्डर करू शकते हे भाऊरायाला माहित आहे त्यामुळे आजकाल डायरेकट हट्ट तिच्याकडेच असतो , त्यात ही घासाघाशी चाललेली असते दोघांची, पण शेवटी शेंडेफळाच्या कलानेच गोष्टी होतात.

आता गेली थोड्या वेळापूर्वी , मस्त मिठी मारून. आजकाल रडत नाही जाताना ती किंवा आम्ही कोणीच . सवय झाली आहे आता ती नसण्याची आणि वर्षभर प्रचंड घालमेल सहन करून हे ही स्वीकारलंय की लेक मोठी झाली आहे आता अशीच येणार चार दिवसासाठी , बरसणार आणि थोडं विरसून निघून जाणार आपल्या विश्वात , तू नाही का गेलीस अशीच आणि अजूनही समजतं पण अक्ख्या इंडिया ट्रिप मध्ये अर्धा नाहीतर एक दिवसच असतेस पांचगणीच्या घरी -- तिथे पण असंच कुणी वाट बघत असतंय .

तुझीच लेक ती अशी मनस्वी , स्वच्छंदच जगणार, तू कितीही प्रेमाने तिच्यासाठी म्हणून उभं केलेलं घर तिला बांधून थोडीच ठेवणार.. जाताना घरच्या इतर गोष्टींबरोबर माझ्या विचार आणि भाव भावनांचीही अशी नकळत थोडी झाडाझडती होते --- शहाणपण (wisdom ) कदाचित असच या झाडाझडतीतूनच येत असावं प्रत्येक पिढीला ...

11th February, 2017

Show mor

Paav Bhaji

There is no other example of a Jugaad that became one of the best signature dishes of Mumbai and now India . I am not sure of its origin but observing any thelewala in Mumbai making Pav bhaji on a big pan on a stove , you can very well understand it is a Jugaad of all left overs that was mixed together and Tadka Marke was served with greasy pieces of bread . Popularized with the only brand of butter available in 80s and 90s - Amul Pav Bhaji was being sold at each nuke and corner of Mumbai in short time. Each suburb of Mumbai has its own Famous Restaurant known for a version of Pav Bhaji and for a typical Mumbaikar Shivsagar Pav Bhaji and the smoky environs of the Juhu restaurant interiors will always have a special place in heart.

The dish does have a special place in my children's lives too but it is , 'Mamma's' Pav Bhaji which is no where near to what you get in Mumbai or else where . Both children love any version that is made which over the period have seen all vegetables that are grown under and above the soil - all sorts of turnips, parsnips, pumpkins , beans and all the vegetables that otherwise do not find any willing place in a plate is rattled together in a big pan with lots of plum tomatoes and served with brown seeded bread . It helps me immensely on a busy day when all vegetables cooked in a pressure cooker and saute in onions and tomatoes with some masala will keep the lunch and dinner ready and children happy at all meal times. Needless to say it tastes different at each time and this is attributed to the changing bread rather than the large amount of turnip or pumpkin that Mamma wanted to get rid off from her fridge. This wonderful dish not only helps Mamma to utilise all vegetables but also all Masalas that otherwise sit on the shelf for years- typically coming from various friends . So at times Mamma's Pav Bhaji contains Madras Sambhar Masala and it times it will have dry Rosemary - you gift a Masala to mamma and it ends up in Pav Bhaji as her routine cooking will only entertain the masala that her Mumma or Mom in Law sends for her !

The atmosphere is very happy around for the past half an hour with the announcement of Pav Bhaji and all homework is completed within minutes with smiling face - thanks to the aroma in the room .

With all my parenting , I am always faced with this quintessential question- all these variations are fine at home but how will your kids fare in the larger society out in open there . With Pav bhaji this fear turned very true when Manu visited Mumbai few years ago and was treated by a friend in a well known Pav Bhaji Joint . The instant message to me was, 'uh it just some potatoish paste and I could not taste any real 'Bhaji' in it'. That's the answer perhaps - you don't have to accept what masses accept gleefully. One has to look at actual bhaji in the dish rather than gulp any mixture that is served with onion and tomato pieces in the name of Pav Bhaji :)

माझी टर्किश माय

माझी टर्किश माय

लंडनला पहिल्यांदा आले तेव्हा हातात नोकरीचे पञ आणि चार दिवस राहायची एका बेड आणि ब्रेकफास्टच्या ठिकाणी सोय एवढेच होते. ना कोणी ओळखीचे आणि जे कोणी ओळखीच्यांच्या ओळखीचे त्यांचीही फार काही मदत करायची तयारी नव्हती. त्यामुळे तिथे पोहोचल्यावर बघुयात असा विचार म्हणण्यापेक्षा दुसरा पर्यायच नव्हता . नावाला शासकीय नोकरी पण तोपर्यत सरकारी कर्मचारी या प्राण्याबद्दल भारतात जे काही माहित होते , ते काहीच या देशात लागू पडत नाही, हे कळू लागले होते. सुरुवातीचे काही दिवस, आठवडे इकडे तिकडे काढल्यावर एक आत्येभाऊ इथे असल्याचा शोध लागला. वीस वर्षे कोणाशीच संपर्क नसल्यामुळे नावापलीकडे त्याची फार काही माहिती नव्हती. पण आवडत्या मामाची लेक म्हणून तू अगदी अगत्याने घ्यायला आला. त्याची बायको कुठल्यातरी कंपनीतून सहा महिन्याच्या प्रकल्पावर आली होती आणि तो तिच्याबरोबर लंडन फिरायला. बस्तान टेकायला जागा मिळाली. दोघांनी मिळून लंडनच्या पूर्व भागात एक फ्लॅट सहा महिन्यासाठी भाडयाने घेतला. त्या सहा महिन्यात शेअर मध्ये राहणे हा प्रकार बराच माहित झाला होता. तो जायच्या आधीच दुसऱ्या रूमची व्यवस्था झाली आणि मग काही महिने वेगवेगळ्या ठिकाणी रूम मिळेल तसं राहत गेले. यात एक गोष्ट लक्षात आली होती, ती म्हणजे आपल्या एकटीच्या पगारात फ्लॅट घेऊन राहणे परवडणार नाही आणि कामाच्या निमित्ताने बऱ्याच शाळा बघून झाल्या होत्या. कामाचे स्वरूपचं असे की जिथे जाल तिथे समस्याग्रस्त मुलं आणि कुटुंबच आधी बघायला मिळतात. अतिशय आलिशान , निदान भारताच्या तुलनेत आणि अद्ययावत सर्व सोयी आणि शैक्षणिक सुविधा असलेल्या शाळा जरी खूपच भारावून टाकणाऱ्या असल्या तरी कामाच्या निमित्ताने या शाळेत असलेले ड्रगस , गँग्स आणि अगदी १३-१४ वर्षाच्या प्रेग्नन्ट मुली हा मला धक्काच होता. शिक्षण मोफत असले तरी सकाळी आणि संध्याकाळी मला मनूसाठी काहीतरी सोय करावी लागणार होती आणि अशा चाईल्ड मायंडर चे दर माझ्या आवाक्याबाहेरचे होते. इथे येण्यासाठी- विजा तिकिटासाठी आलेला खर्चही कर्ज घेऊन केलेला होता , त्यामुळे त्याच्या पूर्तीसाठी काही बचत करणे जरुरीचे होतेच. मनूला तेव्हा होस्टेलला ठेवायचा निर्णय याच परिस्थितीत घ्यावा लागला आणि पुढचे सात आठ महिने मी शेअर रूम्समध्ये राहिले . बहुतेक सगळे शेअर करणारे विद्यार्थी किंवा भारतातून आय टी प्रोजेक्टवर येणारी मुले , ज्यांनी कधी घरची काडी पण इकडून तिकडे केली नसेल. साहजिकच स्वच्छतेच्या नावाने बोंबाबोंब, आणि इथे तीन चार बेडरूमचे घर असले तरी एकच संडास, बाथरूम आणि तेही एकत्र . त्यामुळे दर दोन महिन्यांनी मी इस्टेट एजंटच्या ऑफिसच्या दारात. त्याला पैसे मिळत कमिशनचे पण त्यापलीकडेही बराच गप्पिष्ट होता तो त्यामुळेही वैतागून का होईना दुसरी रुम दाखवायला यायचा.

ईस्ट लंडन सारखी विविधता लंडनच्या इतर भागात नाही , सर्व पूर्वाश्रमीचे वासाहतिक देशातले नागरिक इथे आढळतील. माझ्या ऑफिसच्या भाषांतर विभागात एकूण ९६ भाषांमध्ये मदत करणारे लोक पटावर होते त्यावरून या विविधतेची कल्पना यावी . ईस्ट हॅम या प्रामुख्याने आशियायी समजल्या जाणाऱ्या उपनगराच्या या भागात काही रस्ते पाकिस्तानी, पंजाबी , काही गुजराती तर काही श्रीलंकन दुकानांनी व्यापले आहेत. हा इस्टेट एजंट श्रीलंकन होता आणि इतर भाऊबंदांप्रमाणे त्याच्याही ऑफिसात प्रभाकरन चा फोटो होता . कामाच्या ठिकाणी बांगलादेशी, काही पाकिस्तानी , मिरपुरी कश्मिरी या सगळ्यांना भारत व भारतीय कसे वाटतात याचे कुतूहल होतेच पण लंडन शहरात किती वेगवेगळ्या आधीच्या वसाहतीतुन आलेले लोक आपापली संस्कृती जपत, इथल्या मुख्य प्रवाहात सामील होत पण हातचे राखत जगत आहेत. हा सर्वच माझ्यासाठी विस्मयकारी अनुभव होता. त्यात कोणी गप्पा मारायला लागले की भीड वगैरेंशी माझा कधी संबंध नव्हता त्यामुळे हा एजंट आणि मी घरं कमी आणि पूर्व लंडनच्या सगळ्या वसाहती खूप बघायचो, घरं बघताना , इथली वेगळी दुकाने, हॉटेले आणि वेगवेगळ्या समाजाची प्रार्थनास्थळे, धार्मिक, राजकीय संस्थांची ऑफिसे असं त्यानं प्लॅन न केलेली सांस्कृतिक राजकीय ट्रिप या महिन्यांमध्ये केली होती . मग वेळेचं भान आलं की तो हमखास शिव्या द्यायचा , तू बोलायला लागलीस की सगळा वेळ जातो आणि काम काही होत नाही . लंडनमच्ये आम लंडनकर अगदी मोजकेच, विचारेल तेवढेच बोलणार. आपण बरे आपले काम बरे असा खास ब्रिटिश बाणा असलेल्या या अतिशय वेगवान शहरात गप्पा , मैत्री फार क्वचित , झालीच तर आपल्या विशिष्ट भाषिक, जातीय , धार्मिक , सामाजिक समुदायातच होते हे तोपर्यंत माहीत नव्हते पण फार कोणी मोकळेपणाने बोलत नाही , त्यामुळे इथल्या बोचऱ्या थंडीत एक अलिप्तता आणि एकटेपणा जाणवायला लागलाच होता . एका शनिवारी असाच या राजाचा फोन आला आणि त्याने एक घर बघायला बोलावले , तशी अर्ध्या तासात दोन बसेस बदलून मी त्याच्या हाफिसात पोहोचले. त्याचा अजून एक मित्र आणि त्याची फॅमिली समोर बसले होते . ओळख झाली आणि राजाने नवीन प्रस्ताव मांडला , यांना घर विकायचे आहे, तू घेऊन टाक, मी तुला प्रोसीजर सांगेन.

इथे येऊन वर्ष व्हायला आलं होतं . येताना सगळे जाऊयात, नवीन संसार सुरु करूयात या सगळ्या योजनेचे बारा वाजले होते . शाळा आणि खर्चाचा मेळ बसत नव्हता आणि इथल्या शाळेचे वातावरण बघून मनू खाजगी बोर्डिंग शाळेत गेली होती . तिची एका वर्षाची फी, तिचा आणि माझा यायचा जायचा खर्च हा कधीही कल्पना केली नव्हती इतका होता . नवरा चार महिने राहून, मला इथे करमत नाही म्हणून निघून गेला होता. त्याच्याबरोबर न जायच्या निर्णयाबरॊबरच आणखी एका मुलाला स्वतःच्या जबाबदारीवर या जगात आणायचा माझा निर्णय होता. या गोष्टी इतक्या जलद गतीने घडल्या होत्या की काही विचार करायला, उमजायला ही वेळ मिळाला नव्हता. तो प्रस्ताव ऐकून मला आधी राजा चेष्टा करतोय असेच वाटले. त्याने मात्र शांतपणे पेपर काढले , प्रोसीजर समजावली, तू जितकी घरं सहा महिन्यात बदलली आहेत, त्या गतीने तुझं कोणाशी पटेल असं वाटत नाही. चार महिन्यात छोट्या मुलासह शेअर मध्ये घर मिळणे फार अवघड होईल तुला, त्यामुळे थोडी गुंतवणूक करून तू तुझे घर घे आणि त्यात लॊजर ठेव, इतका खर्च येईल. आधीच्या सगळ्या घराच्या भाडेकरारासाठी राजाने माझे कामाचे आणि बँकेचे कागदपत्र पाहिले होते. त्यामुळे त्याला बँक, कर्ज या सगळ्या गोष्टी माहित होत्या. घर बघून तर येउयात म्हणून त्यांनी गाड्या काढल्या आणि या घराच्या प्रेमात पडले मी. मागे पुढे सुंदर गार्डन , आटोपशीर दोन खोल्या छोटं पण टुमदार घर. पण तिथे गेल्या गेल्या राजाच्या मित्राने शेजारणीशी ओळख करून दिली- या घराचा सगळ्यात मोठा फायदा म्हणजे ही शेजारीन -- ही या मायबरोबरची पहिली ओळख . तिने सगळ्यांना आग्रह करून चहा आणून दिला. दहा मिनिटे तो घरमालक, त्याची बायको आणि मुलगी या शेजारणीच्या गळ्यात पडून निरोप घेत होते, सगळ्यांचे डोळे पाणावलेले आणि या साठीतल्या बाईने त्या सगळयांना अगदी घट्ट आलिंगन देऊन त्यांचे मुके घेतलेले . माझ्या डोक्यात पैशाची आकडेवारी, कागदपत्रे , इतर जबाबदाऱ्या करताना आणखी एक कर्ज असे विचार त्यामुळे फार त्यांच्याकडे बघायला किंवा त्यांच्याबद्दल विचार करायला मला फुरसत नव्हती .

सगळ्या गोष्टी जुळवून आणायला सहा महिने जाणार होते , त्यात एक छोटं ऍग्रीमेंट करून पुढच्या दोन महिन्यात माझ्या दोन बॅगा घेऊन एका शनिवारी मी या घरी राहायला आले. होती तेव्हडी सगळी पुंजी पणाला लावून आणि मित्र मैत्रिणीकडून कर्ज घेऊन डिपोजीट आणि इतर कायदेशीर गोष्टीची तरतूद तर झाली होती , पण या घरात काहीही घ्यायला मला निदान ४-६ महिने थांबावे लागणार होते. आधीच्या घरमालकाचा जुना सोफा , पडदे, एक टेबल आणि दोन खुर्च्या या गोष्टी तो टाकून देणार त्या मी ठेऊन घेतल्या होत्या त्यावर गुजारा असणार होता. टिस मधून निघाल्यावर पहिले घर केले तेव्हा एक सतरंजी , चार भांडी आणि एक बॅग भरून कपडे या मानाने ही फार वाईट परिस्थिती नव्हती. त्यात माझे स्वतःचे घर आणि घाणेरड्या लोकांबरोबर आता शेअर मध्ये राहावे लागणार नाही याचे समाधान जास्त होते.

पहिल्या दिवशी मस्त त्या सोफ्यावर ताणून दिली , दुसऱ्या दिवशी सकाळी कोणीतरी जोरात दार वाजवले म्हणून उठले तर शेजारच्या आंटी उभ्या होत्या . यू ऑल राईट , टी ? म्हणून मला घरात बोलावलं . त्या क्षणापासून आतापर्यंतच्या असंख्य भेटीत यू ऑल राईट ? थँक यू थँक यू , मम्मी डॅडी सलाम , चिल्ड्रेन फाईन ! एवढ्या चार वाक्यापलीकडे आमचे प्रत्यक्ष संभाषण कधीच गेले नाही . पण झेहराच्या माध्यमातून दोघीना एकमेकींच्या चार पिढ्यांची आणि आवडी निवडीची इत्यंभूत माहिती आहे . त्या दिवशी सकाळी खूप उकळलेला टर्किश चाय त्यांनी छोट्या कपात दिला , आणि समोर मोट्ठी किटली भरून आणखी घे म्हणत बरंच काही टेबलावर ठेवले. त्यांना बरंच काही बोलायचे होते पण इंग्रजी येत नव्हते , घरात दुसरे कोणी नव्हते, अंकल टर्कीला त्यांच्या ट्रीपवर . मग त्यांनी झेहराला फोन लावला . स्पीकर फोनवर तिने चार पाच प्रश्न त्यांच्या वतीने विचारले . नवरा कुठेय? सामान कधी येणारेय ? किती महिन्याची गरोदर आहेस? इंडियन आहेस का वगैरे . झेहरा म्हणाली मी दुपारी येते, जेवण आमच्याकडेच कर. नाहीतरी माझ्याकडे सामान आणायला त्यादिवशी पैसे नव्हते आणि भांडी ही नव्हती . आंघोळ करून , थोडं आवरून दुपारी परत आंटींनी दार वाजवले. झेहरा आली होती आणि सोबत आदल्या रात्री केलेले सारमा आणि डोल्मा आणले होते . झेहराचे इंग्रजी ही असेतसेच होते. आंटी प्रश्नांचा भडीमार करत होत्या , ती निवडून एक एक प्रश्न विचारत होती , मग माझे उत्तर त्यांना समजावून सांगत होती . सगळी दुपार अशी खाण्या पिण्यात , मुख्यतः माझी चौकशी करण्यात गेली. दोघी माझ्या घरात आल्या आणि पुन्हा त्यांच्या घरात जाऊन चार भांडी , रग , एक दोन छोट्या बादल्या अशा काही बाही वस्तू घेऊन तुला लागतील म्हणून ठेवून गेल्या. त्या दिवशी संध्याकाळी खूप समाधानाने चार अश्रू ढाळले . या एवढ्या मोठ्या शहरात कोणीतरी आहे, सोबत आलेल्या भारतीय मैत्रिणी होत्या पण त्याही माझ्यासारख्या नवीन शहरात आपले बस्तान बसवण्याच्या आणि नोकरीत सामावून घेण्याच्या तिढ्यात अडकलेल्या. भारतातून येताना चौदा जण एकत्र आलेलो , प्रत्येकाची परिस्थिती आणि प्रायोरिटी वेगळी होती. फार मन मोकळे करून बोलता येईल अशी मैत्री झाली नव्हती आणि सांगता येईल अशी फार आशादायक परिस्थिती माझी नव्हतीच. एका पाठोपाठ एक सगळीच समीकरणे चुकत होती आणि पुढे काय कसे होईल याची काहीही कल्पना नव्हती . त्यात एक प्रेमळ शेजार मिळाला आणि त्यानंतर कधी या शहरात एकटेपणामुळे रडले असे झाले नाही .

हळूहळू बस्तान बसू लागले तसं आंटी आणि झहराबद्दल माहिती आणि आपुलकी वाढतच गेली . दोघी इतक्या सारख्या दिसतात आणि ती आंटींना माय मम असंच म्हणते, दर दोन तीन दिवसांनी त्यांच्या घरी येऊन कामात , स्वयंपाकात मदत करते त्यामुळे त्यांची ती लेकच आहे असा माझा समज . कधीतरी सहा महिन्याने कळलं की ती सून आहे आणि सतत भांडत राहणारा , ओरडणारा असगर त्यांचा मुलगा आहे . त्या दोघी जितक्या प्रेमळ, लाघवी तितकाच हा भांडखोर , सतत कुठल्या ना कुठल्या छोट्या मोठ्या गोष्टींवरून गोंधळ घालणारा . सुरुवातीला खूप उध्दट पणे बोलायचा, एक दिवस आंटींनी चांगलंच झापलं तेव्हापासून थोडा सौम्य झाला आणि नंतर एक दिवस घरच्या भांडणात त्याने झेहरावर हात उचलला तेव्हा मी पोलीस बोलावले तेव्हापासून फार दबून राहायला लागला. हळू हळू ताण निवळला आणि थोडं जास्त कळायला लागलं तेव्हा माहीत झाले की तो मेंटल हेल्थ पेशंट आहे , माझा सगळा रवैय्या बदलला त्यांच्याकडे बघायचा. त्यात झेहराच्या छोट्या मुलाला ब्रेन ट्युमर आहे हे ही दोघींकडून कळलं होतं. ती निम्मे दिवस त्याच्या बरोबर हॉस्पिटल मध्ये असायची. मोठी दोन मुले आहेत. त्यांची मुलगी आणि मनू एकाच वयाच्या त्यामुळे मनू सुट्टीला यायला लागली आणि फक्त संध्याकाळ आणि वीकेंडचं नातं अगदी फुल टाईम घरोब्यात बदललं. माझे सगळे डोहाळे या सासू सुनेनी न विचारता पुरवले होते. माहिला जन्मापासूनच हे आजोळ मिळालं होतं. तो माझाच लेक त्यामुळे जगात यायची घाईच होती त्याला , वेळेच्या दीड महिना आधीच आला. त्या रात्री एकटीच घरी होते , एक लॉजर आणि त्याची बायको नुकतेच राहायला आले होते आणि स्कॉटलंडच्या ट्रीपवर गेले होते. रात्री अचानक पोटात दुखायला लागलं आणि इंटरनेटवर आधी सगळे सिम्प्टम वाचलेले असल्यामुळे कळलं अँब्युलन्स बोलवायला पाहिजे. हॉस्पिटल मध्ये जाईपर्यंत water बॅग फुटली होती आणि NHS स्टाफ खूप आश्वासक असला तरी एकटीच रात्रभर वेगवेळ्या मशीनवर पडले होते. मैत्रिणीना कळलं आणि बघायला येऊन गेल्या. हॉस्पिटल मध्ये काही कोणाला राहता येत नाही. प्रचंड वेदना होत असताना आजूबाजूच्या विव्हळणाऱ्या आणि किंचाळणाऱ्या बायांच्यामध्ये मी आपली जमेल तेवढी शांत विपश्यना करत पडून राहिले. नशीबाने पहिली वेळ नव्हती आणि त्यामुळे बऱ्याच गोष्टी माहित होत्या पण तरीही नवजात बाळाला आंघोळ, दूध पाजणं , झोपवणं आणि नंतरची हॉस्पिटल डिस्चार्जची प्रोसिजर करून बाळाला घेऊन घरी आले तेव्हा अगदीच दमले होते. निसर्गाची किमया खरंच अगाध आहे इतक्या श्रांत अवस्थेतही आपल्या लेकरासाठी इतकं प्रेम आणि माया येते , सगळ्या वेदना बाजूला ठेऊन त्याला घेऊन घरी आले त्या आधीच माझ्यासाठी शोर्मा बनवून या सासू सुना दोघी त्याला दृष्ट लागू नये म्हणून घरात एक निळा डोळा ( टर्किश आय ) बांधून गेल्या होत्या. आपल्याकडे भाकर ओवाळून टाकतात तसं काहीसं आंटींनी पाणी घेऊन केलं आणि छोट्याला मांडीवर घेऊन बराच वेळ बसल्या. त्याच्या जन्मानंतर चोथ्या दिवशी शांतपणे झोप लागली. नंतरची पाच वर्षे माही चालायला लागल्यापासून कुठूनही बाहेरून आला की पळत जाऊन त्यांचे दार आधी वाजवायचा . आंटींकडून त्याचा ठरलेला खाऊ घेऊन , मस्तपैकी त्यांच्या मिठीत शिरून भरपूर मुक्यांची देवाणघेवाण करूनच घरात यायचा .

माझ्याकडे जे जे कोणी पाहुणे, नातेवाईक आले त्या सगळ्यांना आंटींच्या घरी अगदी अगत्याचे आमंत्रण असतेच असते आणि या अगत्याची सुरुवात त्यांच्या मिठी आणि मुक्यांनी होते. छोटे , मोठे सगळेच त्यांना मुलासारखे, अगदी अजितसारखा अंगाने उभा आणि आडवा गडी पण त्यांच्या मिठीत सहज सामावून जातो. त्यांच्याशी संवाद करताना कधी कोणाला भाषेचा अडसर आला नाही कारण सगळी माया आणि प्रेम त्या मिठीत असते. पाच वर्षे लंडनच्या त्या घरात राहिले आणि एकही संध्याकाळ अशी नाही की मागच्या दाराने आम्ही काही देवाण घेवाण केली नाही . कसलीही फोडणी घातली की आंटी त्यांच्या गार्डन मध्ये येऊन उभ्या राहणार . सगळ्या भाज्या , आमट्या , त्यांच्याकडून वेगवेगळया मुरवलेल्या भाज्या, ब्रेडचे वेगवेगळे प्रकार इकडून तिकडे गेल्याशिवाय आमची जेवणे झाली नाहीत . वीकेंडला झेहरा आली की मग एकमेकींना मंगळवारी काय दिले त्याचे नाव, काय घातले ते घटकपदार्थ , बुधवारचा पराठा छान होता पण कमी दिला होता असा अहवाल मिळायचा. त्यांच्या आणि आपल्या खाद्यपदार्थात बरंच साम्य आहे ते त्यातूनच कळले आणि ज्या ज्या गोष्टी आवडल्या त्या आवर्जून शनिवार रविवार वेळ काढून शिकले आणि त्यांनाही शिकवल्या. आपल्या पराठयांसारखे ग्योझेलमा , ब्योरेक , डोलमा , पनीर चे वेगवेगळे पदार्थ, लस्सी , आणि हे सगळे करून खाऊन झाले कि चाय असा आमचा बेत ठरलेला असायचा . उन्हाळ्यात तर बाहेर दोन झाडांना दोर बांधून त्यावर रग टाकून सगळी मुले खेळायची आणि आम्ही एक एक बार्बेक्यू लावत राहायचो .

पहिल्या वर्षीच्या उन्हाळ्यात आणखी एक गोष्ट कळली होती ती म्हणजे मागच्या त्यांच्या गार्डनमधल्या चेरी , प्लम च्या झाडांचा बहर . उन्हाळ्याचे ते दोन महिने सकाळ संध्याकाळ चेरी , प्लम खाऊन इतकी सवय झाली आहे की गेल्या दहा वर्षात २/३ पौंड देऊन १०-१२ चेरी विकत घेणे हा जगातला सगळ्यात अक्षम्य गुन्हा आहे, असं माझं मत आहे. दरवर्षी न चुकता आम्ही अजूनही एक दिवस समरमधला रविवार काढून आंटीच्या घरी चेरी खायला जातोच. त्याचबरोबर कधी परातभर बटाटे , कांदे , वाटीभर स्ट्रॉबेरी मागच्या दारातून येत असायची. आंटी या सगळ्यासाठी मेहनत ही खूप घ्यायच्या पण ती सगळी मेहनत रात्री दोन वाजता सुरु व्हायची कारण त्यांना मायग्रेनचा त्रास होता त्यामुळे रात्री झोप यायची नाही . रात्री दोन अडीचला अगदी मागच्या पुढच्या गार्डनमध्ये दिवे लावून त्या झाडांना पाणी घाल , अळी काढ , मोठ्या फांद्या तोड अशी कामं करत राहायच्या. एरवी खुट्ट झालं की उठणारी मी या सगळ्या आवजात शांत झोपून जायची , भिंतीच्या पलीकडे आंटी असल्याचा मोठा दिलासा होता त्या घरात . सकाळ सकाळ ऑफिसला निघावे तर या शिडी लावून वरच्या खिडकीला रंग लाव , कौलं साफ कर असं काहीतरी करण्यात मग्न असायच्या . भरपूर काम आणि आहार त्यामुळे एकदम पैलवान असलेली ही बाई माही नर्सरीत निघाला म्हणून लगबगीनं शिडी उतरायला लागली की माझ्याच काळजात धस्स व्हायचं . परत वर हे काही सांगायची सोय नसायची कारण त्या स्पष्टीकरणात वेळ कोण घालवणार ? असे धस्स करणारे खूप प्रसंग आलेत त्या पाच वर्षात पण दोन अगदी स्मरणात राहिलेत .

रात्री तीन वाजता एकदा धाड धाड दार वाजवत आंटी आल्या आणि मला अगदी उठवून ,ओढत घरात घेऊन गेल्या . संपूर्ण घरात पाणी भरलं होतं . टॉर्च घेऊन त्यांचा वॉटर सप्लाय स्वीच शोधून काढायला अर्धा तास लागला मला . तो बंद केला , गुडघाभर पाण्यात दोघी बसून होतो , त्यांच्या मुलाला मी फोन करून सांगितले होते आणि तो अर्ध्या तासात येणार होतो. तो येईपर्यंत थांबणार होते, पाचच मिनिटे झाली आणि आंटी टी टी म्हणत किचनमध्ये गेल्या . गुडघाभर पाणी, सगळी वीज गेलेली त्यात त्या गॅस कुकर लावून चहा करणार होत्या , नक्की शॉर्ट सर्किट होऊन दोघी गेलो असतो . आंटींना समजावणार कोण आणि त्यांना बाहेर ओढणार तरी कसं ? माही उठेल, माझ्या घरी चहा करूयात हे कसतरी त्यांच्या डोक्यात घुसवलं आणि दोघी एकमेकींचा हात धरत त्या पाण्यातून बाहेर पडलो . दुसरा प्रसंग तीन चार वर्षानंतर अजित आलेला असताना आम्ही अगदी यावर्षी गार्डन करूयात म्हणून दोघेही दोन दिवस जमीन खणून , तण उपटून, छोट्या छोट्या वाफ्यात पेरण्या करत होतो . कौतुकाने आठ दहा प्रकारची फुलझाडे, भाज्यांचे बी आणले होते . आंटी प्रेमाने अगदी दोघांकडे बघत होत्या . मध्येच चहा आणून दिला मग गरम गरम चीज ब्रेड आणले मग काहीतरी सांगायला लागल्या. आमच्या दोघांना ही काहीच कळत नव्हते . दोघींच्या गार्डन मध्ये तारेचे कुंपण होते . या बाईने ढांग टाकून आली आणि माझ्या हातातले फावडे घेतले. खरा खरा माती ओढली आणि सगळं सपाट करून टाकलं . दोन दिवस आम्ही प्लॅन करून छोटे वाफे, फुलांचे ताटवे ,त्याला बॉर्डर असं जे काही आखून काम केले होते ते एका झटक्यात त्यांनी मिट्टी में मिला दिया . पुढचे सगळे आठवडे आम्ही मधूनच फुटणारे अंकुर बघून हे बघ हे लाल दिसतंय बीटरूट असेल, याचं पान पालकासारखा दिसतंय असा ओळ्खओळखीचा खेळ खेळत होतो.

लंडन सोडून केन्टला राहायला निघालो आणि दोघीनाही गहिवरून येणं साहजिक होतं . आंटी जरी रोजच्या शेजारीं असल्या तरी झेहरा नुसती अनुवादक राहिली नव्हती , अगदी जिवाभावाची सख्खी मैत्रीण झाली आहे ती. आम्ही दोघीही ,'तशा ' नसलो तरी तिचा अगदी पक्का प्लॅन आहे माझ्यासोबत राहायचा, मध्येच माझ्या आयुष्यात आणि मग घरात अजित टपकला , हे सहन करते ना करते तेवढ्यात मी घर बदलून दूर जाणार म्हणून खूप नाराज होती. अजूनही मधूनच टोमणेवजा निरोप आला की कळते , हिला काहीतरी मनातले बोलायचे आहे. संध्याकाळी गाडीतून फोन लावून गप्पा होतात मग आणि फोन ठेवताना हमखास डोळे पाणावतात. कधीही लंडनला गेले की यांच्याकडे जाणे होतेच. मधल्या काळात आंटींची डोकेदुखी बळावलीय , झेहराची दोन थयरॉईड आणि पोटातल्या ट्युमरचे एक ऑपरेशन झालंय . सगळा राग , गोंधळ आवरत असगर दोघींची त्याच्या परीने काळजी घेतोय. अंकल अजूनही टर्कीच्या वाऱ्या करतात वर्षातून दोन वेळा आणि मध्येच या दोघीना आठवण आली की खूप झालं तुझं इंग्लंड फिरणं , ये परत इल्फर्डला असा निरोप असतो. आंटींनी माझ्या दोन्ही पोरांची लग्ने ठरवून ठेवली आहेत नात्यात आणि अंकल नेहमी तुझ्या मुलीचं शिक्षण झालं की तुझ्या भावकीला भेटायला येणार आहोत याची आठवण करून देतात. त्यांच्यासाठी एक भावकी शोधावी लागेल आता ...

यांचं गाव आहे तुर्कस्तानमध्ये आणि घरात त्या गावातल्या एका मुल्लाचे फोटो आहेत. माही लहान असताना मनू त्याला मुल्ला नासीरुद्दीनच्या गोष्टी वाचून दाखवत होती . ते पुस्तक बघून अंकलनी विचारले की हा कोण माणूस ? मुल्लाचे वर्णन ऐकून आणि फोटो बघून मग त्यांच्या घरातल्या या फोटोबद्दल माहिती मिळाली , आपला मुल्ला नसरुद्दीन म्हणजेच त्यांचा होजा नसरुद्दीन . होजा म्हणजे शहाणा (wise ) माणूस पण त्याला अगदी संतमहात्म्यासारखं मानलं जातं . आंटीच्या घरात सगळीकडे त्याचे फोटो आहेत , गाढवावरून बसलेले पण. आपल्याकडे त्याच्या नावावर काहीही खपवले आहे , ओशो ने तर इतके काही की माझी मनोमन इच्छा आहे की ओशो आणि मुल्ला एकदा प्रत्यक्ष भेटावेत आणि या खपवलेल्या कथांची शहानिशा व्हावी... एरवी सुन्नी मुसलमान त्यांच्या घरात कोणाचे फोटो लावत नाहीत , हा मुल्ला त्या कट्टरपणाला पुरून उरला आहे , निदान या घरात तरी. एकदा यांच्या गावी जायचा प्लॅन आहे आंटींबरोबर या होजाचे घर बघायला ..

परवा सकाळी इथले शेजारी येऊन दार वाजवून विनंती करून गेले की सकाळ सकाळ इंडियन जेवण बनवत जाऊ नका आम्हाला वासाने त्रास होतो , तेव्हा वाटलं खरंच जावं परत या सख्ख्या शेजारांच्याकडे ... लंडन जरा जास्त दूर गेलंय , वेळ काढून जाइन लवकरच , नाहीतर समर येईलच थोड्या दिवसात , मग चेरी डे असेलच . त्या दिवशी आंटी नेमका गोझेलमचा कार्यक्रम काढतील . लहानपणी पुराणपोळ्यांचा कार्यक्रम जसा दिवसभर चालायचा तसा हा कार्यक्रम असतो , ठेवणीतली गाणी म्हणत या दोघी सासू सुना सरसर गोझेलमा लाटत , भाजत जातात आणि लहान थोर शेजारी बसून गरम ग्योझेलमचा आस्वाद घेत असतात . मलाही दोन चार लाटावे लागणार आणि ते आंटींच्या स्टॅंडर्ड नुसार झाले की त्यांचा स्टॅंडर्ड डायलॉग - कशाला लग्नाची घाई केलीस , इतका छान ग्योझेलमा लाटता येतो तुला , माझ्या नात्यात मिळालंच असतं कोणी ना कोणी ..
अशी ही नावाची शेजारींन , साता समुद्रापल्याड असलेलं माहेर मला हवं होतं तेव्हा ह्या मायच्या स्वरूपात , घरापासून दोन पावलावर मिळालं. तेव्हापासूनची मायेची बरसात अजून चालूच आहे. ना कधी भाषेचा अडसर ना संस्कृती , राष्ट्र याच्या सीमा. त्यांची बरसात अशी सगळ्यांवरच होत असते. माझी कॉलेजातली मैत्रीण , एका मोठ्या आंतरराष्ट्रीय संस्थेची डायरेक्टर पण वैयक्तिक आयुष्यात फारच त्रासलेली , तिच्या दोन छोटुकल्या आई बाबाची भांडणे सुरु झाली की घाबरून मावशीला फोन करायच्या. दोन तास गाडी चालवून त्या पोरीना घरी आणायचा नित्याचा कार्यक्रम होता. इथे बाकी सगळं झकपक असलं तरी कुणाच्या कुशीत जाऊन रडता येईल , शांतपणे झोपता येईल अशी नाती नसतात मुलांना. एकदा असंच रेस्क्यू मिशनवर असताना या सखीला पण गाडीत घातलं आणि घरी घेऊन येत होते. तिच्या फ्लॅटवर राहिली असती तर अँब्युलन्स बोलवून मलाच तिला हॉस्पटिल मध्ये पाठवावं लागलं असतं. प्रोफेशनल ड्युटी अशा वेळी आडवी येतेच आणि तिचा मेंटल ब्रेकडाऊन मला रिपोर्ट करावा लागला असता . खूप पटकन मेंटल हेल्थ वाले आले असते तरी मला क्लिनिकल सायकोलॉजि इथे NHS मध्ये ज्यापद्धतीने प्रॅक्टिस करतात त्याच्या इफेक्टिव्हनेसवर प्रश्न आहेतच. मनोमन इच्छा होती की ही तिथे पोहोचू नये . भेदरलेल्या तिच्या दोन मुली आणि अतिशय विध्वंसक अवस्थेत असलेली मैत्रीण मागच्या सीटवर आणि थोडी घाबरलेली पण शांत असलेली मनू पुढे असं गाडी चालवत घरी येत होते. काय करावं असा विचार करताना गाडी आपसूक आंटीच्या घराकडे वळली आणि दार वाजवताच आंटींनी हिला कुशीत घेतले . काही सांगायची , बोलायची गरज नव्हती, मैत्रीण आणि तिच्या दोन्ही मुली आंटींना बिलगून अर्धा तास होत्या, या आधी कधीच न भेटलेल्या आणि काय प्रॉब्लेम आहे याच्याबद्दल एकही प्रश्न न विचारता अर्ध्या तासात खूप काही थेरपि त्या कुशीत घडली होती. झेहरा आलीच अर्ध्या तासात, सगळ्यांसाठी जेवण बनवले, पोरींना घेऊन केक बेक केला आणि मध्यरात्री चार ही पोरी गाडीत शांत पणे झोपून आम्ही घरी पोहोचलो. त्या क्रायसिस पॉईंट ला मला आंटीच आठवल्या. माझी माय मावशी असलेल्या ह्या बाईने प्रेमाची पाखर अतिशय नवख्या , काहीही माहित नसलेल्या पण अतिशय गरज असलेल्या या मैत्रिणीवर घातली होती - या नात्याला काय म्हणावे मला माहित नाही, त्या मायेला कुठल्या थेरपीत बांधावे ते मला कळत नाही. अशी माय माझ्या आणि माझ्या आप्तांच्या आयुष्यात आहे याबद्दल अतीव कृतज्ञतेपलीकडे फार विचार करणे आणि समजणे सोडून दिले आहे आता ...

आंटी आणि झेहराबरोबरचे हे काही फोटू

25th February

Chillie Pickle

It is very rare that I go out to eat and feel satiated specially in the UK. Most of the times , most of the food is stale, even though the boards outside claim freshly made - what it means is freshly baked or cooked from frozen, exceptions of some pizzerias .

Eating out Indian Food is a disaster as most of the dishes that you know -- not because of my mother's culinary skills but because one has traveled and eaten at different places and know what the authentic Indian food is. Most Indian restaurants are run by Bangladeshis and their food is not Indian or Asian because having many friends from that part of the subcontinent, I know what they cook and eat at home. As I respond to the waiters in these restaurant , I always ask do you also eat this food and equivocally they say ,' No'.

So with this history and having searched for 1/2 hour a place to eat in Brighton today after our venture in Sight Seeing of this town, with hungry husband relying on my recommendation to choose we enter this acclaimed place that all my office colleague highly speak of. The grotesque interior, decorated with variety of objects that have no geographical or cultural uniformity was not unique to this place and laughing at the ,' created Indian ness' we settled and looked at the menu.

There was a Railway thali on offer with an option of Kingsize Thali . After some deliberation and as our phones reminded several times that we have crossed the daily limit of 10000 steps, we thought, it will be a good choice to eat a wholesome thali. So we order, and it comes true to what I was told by my colleagues -- variety of dishes put together without any spice and less salt - It was authentic Indian looking food quintessentially prepared for British Taste, portioned for the postmodern men and women who think about their weight at each morsel and priced for the international tourists who flock the famous lanes of Brighton!

Disappointed is an understatement when it came to the portions . The waitress tried to explain the sabjis included in the thali. I ordered hot ricecakes aka stale idllis that were steamed from frozen and served with Shorba --- No it is not a spelling mistake, that is what menu card said, - it was beatroot Shorba with some sambhar masala added to it with some dry podi as a chatney ... AND NO GINGERLY OIL - what an insult to any south Indian !

Thali had choice of Aasetu himachal versions of Curries - Nepali Curry, Kerla Curry and Aubergene sabji -- this covers the pan India ... no argument about it!

The achar was eatable and so was the Popadam - perhaps only two things that you could call were true to their taste !

As we sat there in a famous Jubilee Square looking and contemplating what colonialism and globalization has done to our Thali - outside the audience was coming and filing in their wishes on this wall - Before I die ......

I did not write there, but Before I Die -- I am going to eat authentic Thali -- of course not in the Great Britain !

भारतीय परिप्रेक्ष्यात मुस्लिम प्रश्नांची मांडणी

भारतीय परिप्रेक्ष्यात मुस्लिम प्रश्नांची मांडणी - जी गेली ४-५ दशके पुरोगामी आणि प्रतिगामी दोन टोकाच्या भूमिकातुन मांडत आहेत आणि हा प्रश्न त्याच त्याच मुद्द्यांभोवती फिरत आहे - चार बायका, मुस्लिम पर्सनल कायदा / समान नागरी कायदा, अयोध्या विवाद आणि राष्ट्रवाद. सगळे ऐतिहासिक दाखले देऊन पुन्हा पुन्हा मुस्लिम कसे राष्ट्रवादी आहेत असं पुरोगामी सिद्ध करायचा आणि विरुद्ध बाजूने आणि आता तर राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमातून मुस्लिम कसे दहशतवादी आहेत याचे भक्कम पुरावे देऊन ही चर्चा चालूच चालूच आहे. भारतातला मुस्लिम समाज शिक्षण, सामाजिक, राजकीय आणि आर्थिक सगळ्याच बाबतीत बहुतांशी या तळागाळात असलेला स्वतःला दलितांपेक्षा वरचढ समजणारा पण वस्तुतः सर्वच निकषात त्यांच्या बरोबरीने मागासलेला किंबुहना दबलेला आहे. संविधानाच्या स्वरूपात भारताने सहा दशके आधी जो दस्तऐवज स्वीकारला त्याची अंमलबजावणी पहिली तीन चार दशके संथ होती , नंतर ऐशीच्या दशकात झालेल्या राजकीय आणि सामाजिक चळवळींनी त्याला थोडी धार दिली , पण गेल्या दोन दशकात एकूणच प्रतिगामी शक्ती वाढत आहेत आणि त्या सर्वच समाजात आहेत. मुस्लिम समाज याला अपवाद नाही . फक्त हिंदू बहुजनांचा मूलतत्त्ववाद वाढला म्हणून मुस्लिम प्रतिक्रिया आली , ही खूप सरधोपट मांडणी काही विचारवंत करतात आणि त्यात काही अंशी सत्यता आहे. ज्या प्रकारे धार्मिक उन्माद, दंगे आणि राजकारणाचं व्यावसायिक गुन्हेगारीकरण गेल्या दोन दशकात झालं आहे , त्यात समूहाला चिकटून राहून त्यातून येणाऱ्या सुरक्षितता या अंगाने हा जमातवाद समजू शकतो. पण हा जमातवाद आणि मूलतत्त्ववाद हा एकूणच आंतरराष्ट्रीय पातळीवर सगळीकडेच वाढताना दिसतोय , याची कारणमीमांसा आणि भारतीय परिप्रेक्ष्यात यातून पुढच्या दिशा समजण्याची प्रक्रिया एकूणच थंड किंवा दिसत नाहींच्या बरोबर आहे. पाश्चिमात्य राष्ट्रे - अमेरिका युरोप सगळीकडेच मूलतत्त्ववाद वाढतोय आणि त्याचे एक कारण म्हणजे गेल्या शतकात सुरु झालेली आधुनिकीकरणाची प्रक्रिया . भारत ही याला अपवाद नाही.

सामाजिक आणि राजकीय शास्त्रात आधुनिकता ( modernity ) म्हणजे मध्ययुगीन कालखंडातून सरंजामी व्यवस्था नाकारून भांडवली, वस्तुनिष्ठ, धर्मनिरपेक्ष अशा राष्ट्र-राज्याची संकल्पना. बहुतांशी राष्ट्रे या आधुनिकतेच्या अनुभवास त्याबरोबर येणाऱ्या स्वातंत्र्य आणि समूहाच्या सीमा ओलांडून व्यापक जगाशी सामाजिक संबंध प्रस्थापित करण्याच्या आव्हानात तोकडी पडताना दिसतात. आधुनिकतेचा हा प्रवास तसा अवघडच आहे कारण या प्रक्रीयेमेध्ये बरीच उलथापालथ होते. उत्पादकतेची पारंपारिक साधने जाउन औद्योगिकरण, शास्त्र आणि तंत्रज्ञानावर आधारित नवीन शोध, प्रशासनात आमुलाग्र बदल आणि याअनुषगाणे जीवनाच्या इतर क्षेत्रात येणारे सांस्कृतिक बदल यामुळे सम्जाअत असणाऱ्या प्रस्थापित समज, रूढी, सत्ताकेंद्रे आणि यावर अंकुश ठेवणाऱ्या व्यक्ती या सर्वांतच उलथापालथ होते. अस्तित्वात असणारी घडी आणि त्याबरोबर येणारी सुरक्षितता यांनाच तडा जातो. साहजिकपणे या सर्व बदलांच्या केंद्रस्थानी असणाऱ्या राज्यशक्तीविरुद्ध असूया व असंतोष निर्माण होतो. परंतु आधुनिकतेमुळेच पूर्वीची संथ जीवनशैली बदलून गतिमान बदल दैनंदिन जीवनात होत असतो. प्रस्थापित घडी चिरडून नवोन्मेशि असा हा बदल लोकांना हवा असतो. आपल्याकडे रेल्वे आल्यानंतरचा बदल किंवा तीन दशकांपूर्वी ठाणे बेलापूर पट्ट्यात शहर वसवण्याचा निर्णय घेतल्यानंतर ज्या सामाजिक आणि राजकीय घडामोडी झाल्या त्यामध्ये हा आधुनिकतेचा प्रवास स्पष्ट दिसून येतो. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला हा बदल बहुतांशी राष्ट्रात आणि समाजात झालेला आणि लोकांना भावलेला दिसतो. भांडवलशाही ज्यावर आधारित आहे ते पैसा आणि नफा हे दोन घटक आधुनिकतेच्या मुळाशी अस्तात. या दोन घटकांना, जडवादी विचारसरणीला मात्र फार सहजरीत्या मान्य केले जाताना दिसत नाही, किंबुहना त्यांचा अस्वीकार व त्याविरुध्द संतापाची भावना या समाजांमध्ये दिसून येते.

अनेक आशियायी राष्ट्रात आधुनिकतेचा प्रवेश हा मुख्यतः वसाहतवादी राष्ट्रांच्या माध्यमातून झाला. हा बदल झपाट्याने आला असला तरी तिथल्या स्थानिक लोकांसाठी त्याचा स्विकार मानसिकदृष्ट्या बराच अवघड होता. या प्रक्रियेत अनेक नव्या संधी उपलब्ध होतात परंतु त्याची जबर किंमत हि स्थानिक जनतेस द्यावी लाग्ते. बाहेरून येणारे लोक नुसते वेगळे दिसत नाहीत तर त्यांचे आचारविचार ही वेगळे. या प्रक्रियेशी जे जुळवून घेऊ शकत नाहीत किंवा ज्यांना विविध कारणांमुळे यात स्थान नाही त्यांची मात्र गोची होते. भूतकाळातील आपल्या स्थानाबद्दल,राजकारण, अर्थकाराणा तल्या भूमिकांबद्दल कमालीचे ममत्व याच प्रकियेतुन निर्माण होते.प्रचलित व्यवस्थेत एक प्रकारची निश्चितता असते, समाजास संभाव्य घडामोडींबद्दल ठाम खात्री असते. परंतु आधुनिकतेच्या प्रक्रियेत मात्र अनेक अनिश्चित आणि असंभाव्य अशा क्रिया या संथ समाजात प्रवेश करतात. मानसिकदृष्ट्या समाजासाठी हे एक मोठे आव्हानच असते. जागतिकीकरणाची १९९१ साली सुरु झालेली प्रक्रिया , त्यातून पुढे आलेला नवश्रीमंत समाज आणि त्याच बरोबर भूतकाळाचे, संस्कृती आणि रुढीरिवाजांचे वाढते स्तोम हे या आधुनिकीकरणाच्या प्रक्रियेला प्रतिसाद म्हणून निर्माण झालेली प्रक्रिया आहे.

अनिश्चितता मग ती दैनदिन जीवनातील किंवा आध्यात्मिक पातळीवरची असो समाजमानसात त्याचे पडसाद तीव्र असतात, त्याविरुद्ध येणाऱ्या प्रतिक्रिया तीक्ष्ण असतात, हे सगळीकडे आढळणारे सत्य आहे. एरिक फ्रॉम आणि डुरखाइम यांच्या लेखनातून या संकल्पनांचा वेध घेतलेला आहे. फ्रॉम त्याच्या Fear ऑफ Freedom या पुस्तकात फ्रॉम म्हणतो कि स्वातंत्र्य एक प्रकारे नकारात्मक असते- जाचक परंपरा, रूढी, शासन यांना नाकारून त्यातून येणारे स्वातंत्र्य ! परंतु या स्वतंत्रतेबरोबरच एक प्रकारचा अभाव, रिक्तताहि येते. डुरखायीमने याचे वर्णन Anomie असे केले आहे. या अवस्थेत व्यक्ती व समूहाला मार्गदर्शन करणारे सर्व ढाचे कोसळलेले असतात, समाजमानस आणि समाजव्यवस्थापन यांना बांधणारी यंत्रणा कोसळलेली असते. भूतकाळातील निश्चितता जाउन एक प्रकारची संदिग्धता येते. फ्रोमच्या मते या स्थितीला जर बदलायचे असेल तर नकारात्मक स्वातंत्र्याऐवजी सकारात्मक स्वातंत्र्य आवश्यक आहे. सकारात्मक स्वातंत्र्यात व्यक्ती रचनात्मक कामात सहभागी होते, इतरांबरोबर अर्थपूर्ण संबंध प्रस्थापित करते. ही सकारात्मक स्वातंत्र्याची ओढ ज्या समाजात तीव्र बदल होतात तिथे अधिक जोमाने असते याचे कारण म्हणजे येणाऱ्या बदलांना स्वीकारत पण लवकरात लवकर आधीच्या निश्चिततेच्या स्थितीत जाण्याची एक निकड या समाजात असते. परंतु या निकडीपायीच हे समाज एकाधिकारशाहीस अंगिकारताना दिसतात. एकाधिकारशाही किंवा हुकुमशाहीत लोकांना काय विचार करावा, कसे वागावे याबद्दल ठोस मार्गदर्शन मिळते. जुन्या समाजव्यवस्थेत असणारी निश्चितता, अधिकारीव्यवस्था आणि जगण्यावाग्ण्याच्या निश्चित पद्धती हुकुमशाहीच्या माध्यमातून निर्माण होतानाचा एक आभास समाजास मिळतो. हा निश्चीततेचा आभास,सामाजिक आणि राजकीय पातळीवरची निष्क्रिय पण दृढ अशी प्रतिमा अशा हुकुमशाही राजवटी प्रस्थापित महत्वाचा घटक असतो. भारतात याच प्रक्रियेने गेल्या काही वर्षात जोर धरलेला दिसतोय. सर्व राजकीय आणि सामाजिक व्यवस्था आणि आतापर्यंतची संविधान आणि संसदीय कार्यप्रणाली वर आधारित सर्वच संस्था , व्यवस्था या प्रक्रियेत ध्वस्त करणे , हा या प्रक्रियेचा अविभाज्य भाग असणार आहे. अर्थातच हे काम इतक्या खुलेपणाने न करता त्याला समाजमान्यता मिळवत पुढे न्यावे लागणार आणि या कामात मुस्लिम प्रश्न हा कळीचा असणार आहेच .
भारतातील मुस्लिम प्रश्न हा आता यापुढे देश आणि राष्ट्राच्या सीमारेखेत ठेवून समजणार किंवा सुटणारा नाही. आपल्याकडे पुरोगामी सामाजिक चळवळीने स्वातंत्र्योत्तर काळात बराच मोठा पल्ला सामाजिक आणि राजकीय क्षेत्रात गाठला आहे . आज पुरोगामी हा शब्द आणि ते विचार मांडणारे यांची सातत्याने खिल्ली उडवली जात आहे . बरंचसं मंथन, आत्मपरीक्षण , वैषम्य , विवंचना याच्या गर्तेत सामाजिक आणि राजकीय कार्यकर्ते अडकलेले दिसतात , बऱ्याचदा निराशेबरोबर पराभूत स्वर ही ऐकायला येतात , रोज घडणाऱ्या घटना आणि एकूणच जो कोलाहल समाज आणि माध्यमात चालू आहे, त्याची ही एक प्रतिक्रिया आहे , संवेदनशील मनाची , कृतीची आणि काही मूल्यांची ती अभिव्यक्ती जरूर आहे पण ती पूर्णपणे वास्तवातवादी नाहीये - सध्याच्या स्थितीच्या आकलनात . आतापर्यंतच्या कामाच्या मूल्यमापनात आणि भविष्यनिर्मितीच्या कामात थोडी तोकडी पडणारी ती प्रतिक्रिया आहे . खूप त्रुटी आणि विसंगती असल्या तरी आतापर्यन्त जो राजकीय आणि सामाजिक पल्ला आपण गाठलेला आहे त्यातूनच उद्याच्या जगाची निर्मिती नव्या तत्वांवर करण्याची शक्ती या विचारात आहे आणि हे केवळ भारतीय म्हणून स्वप्नरंजन नाही तर काही मूल्ये, तत्त्वप्रणाली यांच्या आधारावर बांधलेले ठोकताळे आहेत. स्वातंत्र्य संग्रामातून पुढे आलेल्या मूल्यांवर आधारित देश आणि समाजाची नवनिर्मितीची एक स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून बांधणी काही अर्थानी खूप सक्षम रित्या केली गेली आहे . भारताबरोबर जे देश वसाहतवादाच्या कचाट्यातून मुक्त झाले त्यांचा आणि आपला तुलनात्मक अभ्यास केला तर ही गोष्ट ठळक पणे दिसून येते. निरपेक्षरीत्या आढावा घेतला तर खूप त्रुटी , विसंगती आहेतच आपल्या प्रवासात . धर्मनिरपेक्ष आणि समाजवादी अर्थ आणि राज्यव्यवस्था या दोन्ही उद्दिष्टांबाबत कमालीची अनास्था आणि विद्वेष निर्माण झालेला दिसून येतो, हे असं का झालं याची मीमांसा आवश्यक आहे.
धर्म आणि धार्मिकतेला नाकारून आधुनिकता आणण्याचा , धर्मनिरपेक्षता आणण्याची तर्कनिष्ठ थोडी कर्कश पद्धती इथल्या सामाजिक चळवळींनी घेतली आणि एक मोठा समाज दुरावला गेला . एकात्मता आणण्याआधी विविधता समजावून घ्यावी लागते , आपण एकात्मतेच्या नावाखाली विविधता मग ती धार्मिक असो की वैचारिक नाकारत राहिलो. धर्म कर्मकांड नको म्हणत असताना आपल्या चळवळी मात्र अतिशय कुंठित , बंदिस्त झाल्या आणि वैचारिक किंवा कृतीतील आदानप्रदान कठीणच नाही तर अधिक कर्मठ झाले. वादावादाच्या भिंती इतक्या मोठ्या झाल्या की संवादाचा गळा घोटत एकमेकांच्यावर तुटून पाडण्यात आणि आपली शुचिता पुढे करण्यात बरीच शक्ती वाया गेली आहे. यापासून धडा घेऊन नवीन सर्वसमावेशक चळवळीची बांधणी करायला हवी आहे , किंबुहना ती काळाची गरज आहे. भारतीय अध्यात्मिक मानसाला शतकांची चिकित्सा आणि बंडखोरीची परंपरा आहे. बौद्ध , शाक्त , भक्ती , सुफी अशा वेगवेगळ्या परंपरा इथे निर्माण झाल्या त्या प्रचलित समाज आणि धर्मव्यवस्थेला नाकारून, त्याच्या विरोधात बंड पुकारून . त्यांना कालपरत्वे धर्म आणि तत्कालीन राजवटींनी सामावून घेतले , प्रसंगी उखडूनही लावले . पूर्व आशियायी प्रांतात बौद्ध विचार आणि उपासनाप्रणालीचा प्रचार प्रसार या प्रक्रियेतूनच झाला. इस्लामचे भारतात आगमन, इथल्या राज्यकर्त्या समाजाशी झालेला संघर्ष, त्यातून झालेले विविध प्रकारचे समझोते , नंतर पसरलेली राजवट आणि अर्थ समाजकारणावर झालेला त्याचा परिणाम यावर बरंचसं लिहिलं गेलं आहे. तो बदल सहा आठ शतकांचा बहुपदरी, बहुआयामी असा आहे. त्यानंतर ब्रिटिश राजवट, त्यांची फोडा आणि झोडा नीती, सर्वच समाजातील लोकांनी त्याविरुद्ध वेगवेगळ्या नेतृत्वाखाली केलेला संघर्ष , फाळणीच्या रक्तमय आठवणी आणि त्यातून नवराष्ट्र निर्मितीची प्रक्रिया या सर्व गोष्टींवर वेगवेगळ्या अंगाने लिखाण झालेले आहे . गेल्या तीन दशकात जागतिकीकरणाच्या प्रक्रियेत , तंत्रज्ञान आणि इतर देशांशी प्रवास, सहवास या गोष्टी झपाट्याने बदलल्या आहेत. भारतीय राजनीतीत, धोरणात आमूलाग्र बदल झालेला आहे परंतु मुस्लिम प्रश्नांची मांडणी पुरोगामी गटात अजूनही सत्तर - ऐशीच्या दशकातीलच राहिली आहे. या प्रश्नाचे आंतराराष्ट्रीय पैलू समजल्याशिवाय पुढची मांडणी आणि कृती अपुरी पडणार आहे.
मुस्लिम प्रश्नाचे पहिले आंतरराष्ट्रीय परिमाण म्हणजे इस्लाम, ख्रिस्ती आणि ज्यूडाइसम या तीन अब्राहमीक धर्मातला शतकांचा तिढा . इब्राहिम किंवा अब्राहमपासून सुरु होऊन प्रेषित मोहम्मदापर्यंत येऊन थांबलेल्या या तिन्ही धर्मांच्या तत्वप्रणालीत बरेच साम्य आहे, किंबुहना old टेस्टामेन्ट , न्यू टेस्टामेन्ट आणि कुराण यातील मूळ साचा एकच आहे. परंतु एका ठिकाणी उगम पावलेल्या आणि जगभर पसरलेल्या या धर्मप्रणालीतील संघर्ष हा त्यांच्या उगमापासून आहे तसा आहे . काळानुसार या धर्मयुद्धांचे स्वरूप बदलले आहे पण जागतिक पातळीवर जे राजकारण चालू आहे त्यात या तीन धर्मातील तिढा, एकमेकांवर वर्चस्व गाजवण्याची शतकांची लालसा आणि जेरुसलेम या तिन्ही धर्मात महत्वाचे स्थान असलेले ठिकाणावर कब्जा करणे हा समान धागा आहे. दुसऱ्या महायुद्धात ज्यूंचे शिरकाण आणि इस्रायलची निर्मिती, त्यानंतर ज्यू आणि सेमिटीसम या विषयांवर पश्चिम युरोपची भूमिका बचावात्मक राहिली आहे. आज या राष्ट्रांत मुलतत्ववादी गट पुन्हा जोर धरू लागले आहेत आणि वेगळ्या पातळीवर आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मोर्चे बांधणी सुरु आहे . मुस्लिम राष्ट्रे आणि समुदाय यांचे वैचारिक आणि इतर पातळीवर हनन ही याच कूटनीतीचा भाग आहे आणि या सर्व प्रक्रियेत भारताचे भौगोलिक आणि राजकीय स्थान आशियात फार महत्वाचे आहे. आंतराराष्ट्रीय मोर्चेबांधणीत आपण एक राष्ट्र म्हणून स्वतंत्र न राहता दाव्याला बांधले गेले आहोत आणि आंतरराष्ट्रीय घटना आणि राजनीती दोन्हीचे पडसाद इथे शतकानुशतके एकत्र राहिलेल्या दोन्ही समाजावर पडत आहेत, पडणार आहेत. येणाऱ्या काळात या आंतरराष्ट्रीय परिप्रेक्ष्याला सोडून देश अंतर्गत घटनांचे विश्लेषण होऊच शकत नाही . मुंबई ताज हल्ला हा कसाब ला दिलेली बिर्याणी अशा क्षुल्लक गोष्टींभोवती गुंगवत ठेवण्याचे कसब आपल्या माध्यमांनी आणि राज्यकर्त्यांनी दाखवले आहेच आणि आपली राजकीय जागरूकताही यातून स्पष्ट झाली आहे.
दुसरा याचा पैलू म्हणजे मुस्लिम समाज हा तसा एकसंघ नाही. भारतात आणि जागतिक पातळीवर सुन्नी आणि शिया हा भेद आहेच. बहुदा शिया समाज हा कुठल्या ना कुठल्या धर्मगुरूंना मानतो, त्यामुळे तो खूप संघटित आहे . जागतिक आणि राष्ट्रीय दोन्ही ठिकाणी हा समाज संख्यात्मक दृष्ट्या छोटा आणि व्यावसायिक दृष्ट्या संघटित आहे. बोहरा, आगाखानी, इस्मायली ही काही उदाहरणे आणि जागतिक पातळीवर इराण. उरलेला सुन्नी समाज विखुरलेला आहेच पण यातही वेगवेगळे प्रवाह आहेत. आधुनिकतेच्या अंगिकारात या समाजाचे आणि जिथे तो बहुसंख्य आहे त्या देशांचे ढोबळ मानाने बघता चार प्रकारात विभाजन करता येईल. हे विभाजन फक्त सैद्धांतिक पातळीवर आहे- प्रत्यक्षात एकाच देशातही वेगवेगळे मतप्रवाह आहेत आणि त्यांचा देशाच्या धोरणांवर कमीजास्त फरक पडत असतो .
यातील पहिला मार्ग आहे तो पूर्णपणे पाश्चिमात्य देशांच्या अनुकरणाचा. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे १९व्या शतकात तुर्कस्तान, इराण, इजिप्त असे देश. पाश्चात्य देशांत प्रचलित अर्थ- राज्य आणि प्रशासन व्यवस्था या देशांतील तत्कालीन सत्ताधारी आणि अधिकारी वर्गाला जवळची वाटतात. उदा कैरो विद्यापीठाची स्थापना झाल्यावर इथे इस्लामिक धर्मशास्त्राऐवजी आधुनिक शास्त्रांचा अभ्यास सुरु केला गेला . ओटोमान साम्रज्याच्या लष्करी प्रशिक्षणात, संघटनात्मक बांधणी आणि संरचनेत जर्मनीचा मोठा सहभाग दिसून येतो. ओटोमान साम्राज्यात या अनुकरनास तन्झीमात- सुधाराची चळवळ असे नाव दिले आहे. या चळवळीच्या प्रमुखपदी सुरुवातीला तत्कालीन सुलतान होता परंतु लवकरच एका तरुण मिलिटरी अधिकाऱ्याने आपण आणखी गतीने हे बदल घडवून आणले पाहिजेत या उद्देशाने बदलाची सूत्रे हाती घेतली. हा तरुण, मुस्तफा केमाल पाशा पुढे अतातुर्क - तुर्कांचा पिता म्हणून ओळखला जाऊ लागला. केमाल पाशा आणि त्याच्या तरुणतुर्क सहकाऱ्यांनी तन्झीमातचा विचार सोडून फ्रान्सच्या धर्तीवर आधारित धर्मनिरपेक्ष प्रजासत्ताकाची घोषणा आणि स्थापना पहिल्या महायुद्धादरम्यान केली. तुर्कस्थानात गेल्या दहा वर्षात धर्माचे सामाजिक जीवनात स्थान या विषयावर चर्चा आणि बदल चालूच आहे. परंतु संपूर्ण अनुकरण यामार्गे आधुनिकतेचा अंगीकार हा पहिला दृष्टीकोन होय -यात धर्मनिरपेक्ष समाजरचना अंगभूत आहे.
आधुनिकतेच्या अंगीकारातला दुसरा दृष्टीकोन हा धार्मिक उदारमतवाद हा आहे. नवीन बदलांना आत्मसात करताना आधीच्या प्रथा, परंपरा आणि धर्म यांना बाजूला सारण्याची गरज नाही. धर्मपरंपरांमध्ये आवश्यक ते बदल आणून आधुनिकतेमुळे येणारी आव्हाने स्वीकारण्याचा हा गट पुरस्कार करतो. या गटाचे प्रतिनिधित्व मोरोक्को आणि ट्युनिशिया हे देश करताना दिसतात. इस्लाम हा सर्वसमावेशी धर्म असून तो आधुनिकतेसही अंगिकारू शकतो, नवीन आव्हाने असली तरी मुख्यतः इस्लामिक कायद्यात विशद केलेल्या संकल्पनांची पुनर्मांडणी करून त्या आव्हानांवर मात करू शकतो अशी या दृष्टिकोनावर आधारित धारणा. मुस्लिमजगतात सर्वात प्रभावी असा हा मतप्रवाह. येणाऱ्या काळानुसार बदल आवश्यक आहेत आणि ते बदल इस्लामिक कायद्याचे विवेचन, स्पष्टीकरण देऊन कायद्याच्या आधारावर संमत होऊ शकतात. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे ट्युनिशिया, मोरोक्को ५७-५८ मध्ये कौटुंबिक कायद्यात केलेले बदल. मोरोक्कोत हेच बदल २००४ मध्ये पुन्हा करण्यात आले. कौटुंबिक कायदे असोत किंवा इतर क्षेत्रातील बदल असोत अनेक मुस्लिम विचारवंत इस्लामचे वेगळ्या अंगाने स्पष्टीकरण देऊन अनेक असे बदल सामावून घेतात. परंतु या दृष्टीकोनात इसलाम आणि त्या अनुषंगाने येणाऱ्या सार्वजनिक कायद्यांचीच सर्वोच्चता मानली जाते.
तिसरा दृष्टीकोन हा परम्परावाद्यांचा, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे सौदी अरेबिया आणि इतर गल्फ देश. यांची मांडणी आणि दृष्टीकोन म्हणजे आम्हाला बदलाची काहीही गरज नाही. इस्लामिक शासन आणि इस्लामिक समाज हा आपल्या जागी फक्त योग्यच नव्हे तर इतर समाजांपेक्षा आणि विशेषतः पतित अशा पाश्चात्य देशांच्या तुलनेत उत्कृष्ट आहे. आपल्या भूमिकेच्या समर्थनार्थ हे नेहमी आधुनिक जीवनाच्या काही बाबींचा उल्लेख करत असतात उदा. घटस्फोटाचे वाढते प्रमाण, कौटुंबिक जीवनाचा ऱ्हास, वेश्याव्यवसाय ई. अन्य समाजांच्या तुलनेत मुस्लिम समाज किती स्थिर आणि सुयोग्य आहेत कारण त्यांची बांधणी इस्लामिक कायद्यावर आधारित आहे. असा कायदा जो सर्वसमावेशक आणि जीवनाच्या सर्व पैलूंना विधिवत नियंत्रित करणारा आहे. त्यामुळे परंपरागत किंवा आधुनिक आव्हान असो -आम्हाला बदलायची गरजच नाही. आधुनिकतेच्या प्रक्रियेत येणाऱ्या अनेक तन्त्रज्ञानावर आधारित अनेक बदल मात्र यांनी अंगिकारले आहेत. हे तन्त्रज्ञान चालवण्यासाठी लागणारी मानवी संसाधनेही हे समाज आयात करतात. पाश्चात्य देशातील बनणाऱ्या सर्व सुख सुविधांचा उपभोग या देशात सर्रास केला जातो परंतु तेथील समाजाचे नियमन मात्र ते पूर्णपणे या प्रक्रियांपासून अलिप्त राहून करतात.
चौथा आणि सर्वात महत्वाचा गट - महत्वाचा यासाठी के मुसलीम आणि इतर समाजात हा गट राजकीय मंचावर जास्त चर्चिलेला, लोकांच्या मनात, कल्पनेत आज मुस्लिम म्हणून जी साधारण कल्पना आहे तीत असणारा असा हा मुस्लिम मुलतत्ववादी गट. या गटांतर्गतही खूप विभिन्नता आहे, खूप सक्रियता आहे. सैद्धांतिक दृष्ट्या आज हा गट सर्वात जास्त सक्रीय आणि प्रभावशाली आहे. या गटाने आधुनिकतेला एक आव्हान म्हणून स्वीकारले आहे. या आव्हानास प्रतिसाद देण्यात धर्मनिरपेक्षवादी गट आणि उदारमतवादी सुधाराकांचा गट अयशस्वी झाल्यामुळे इस्लामवर आधारित शासनप्रणाली आणण्याची हा गट आपली जबाबदारी मानतो. अशी शासनप्रणाली जी आधुनिक जगात पाश्चात्य जगताशी टक्कर घेऊ शकेल. यांच्यामते इस्लाम हा मूलतः भांडवलशाही किंवा समाजवाद या पाश्चात्य संकल्पनापेक्षा श्रेष्ठ आहे. हा गट अरब आणि मुस्लिम देश ज्यांनी पूर्णतः किंवा अंशत: पाश्चात्यांचे अनुकरण केले त्यांच्या असफलतेचा हवाला देत इस्लामच्या मुलतत्वांवर आधारित अशी प्रणाली विकसित करण्याचे ध्येय राखतो. प्रेषितांच्या वेळची आदर्श नैतिक व्यवस्था या गटास अभिप्रेत आहे आणि या व्यवस्थेचे हे पुरस्कर्ते हेच या व्यवस्थेस कार्यान्वित करणारे शास्तेही आहेत. ही विचारसरणी सर्व मुस्लिम जगतात गेल्या ३०-४० वर्षात लोकप्रिय झाली आहे.
भारतातील मुस्लिम समाजात हे चारही विचारप्रवाह दिसून येतात परंतु गेल्या दोन दशकात तिसऱ्या आणि चौथ्या विचारप्रणालीचा प्रसार जोमाने होत चालल्याचेही निरीक्षण आहे. अगदी स्थानिक पातळीवर भाषा, परिवेष आणि धार्मिक चालीरीतींचे कट्टर पालन यातून हा प्रवाह दिसून येतो. हिंदू मुलतत्ववादी राजनीतीपासून संविधानधिष्ठित विचार आणि संसदीय कार्यप्रणालीला जेवढा धोका आहे, तितकाच धोका या प्रवाहापासूनही आहे . या विचारप्रवाहाचे संघटित रूप काय असू शकेल आणि ते कसे व्यक्त होईल याचा अंदाज व्यापक पातळीवर अजून येत नाही कारण हिंदुत्ववादी राजकारण आणि त्याला प्रतिवाद यात सगळ्या पुरोगामी शक्ती केंद्रित झालेल्या दिसत आहेत आणि आताच्या घडीला मुस्लिम समाज हा receiving end ला आहे , त्याचे दमन आणि शोषण होत आहे, आणखी होईल पण त्याची प्रतिक्रियाही येईल आणि ती नक्कीच सकारात्मक नसेल कारण त्याला घडवणारा मुख्य प्रवाह हा चौथ्या गटातील असेल .
या सर्वातून पुढचा मार्ग काय हा खरा आताच प्रश्न आहे आणि एक सैद्धांतिक बैठक म्हणून काही विचार आणि ज्यांनी ते विचार मांडले त्या व्यक्ती मार्गदर्शक म्हणून आहेत . जगभरच्या वैकल्पिक समाजरचनेचे काम करणाऱ्या लोकांपुढे गांधीं आणि बुद्ध तत्ववेत्ता म्हणून आदर्श आहेत . भले त्यांच्या जन्म व कर्म भूमीत त्यांचे योगदान व्यापक प्रमाणावर हिनवले जात असले तरी त्या विचाराचे आकर्षण आणि त्यातून असंख्य छोटे मोठे प्रयोग वैयक्तिक आणि सांघिक स्तरावर चालू आहेत. त्यांच्या जोडीला नेहरूंची धोरणात्मक दूरदृष्टी जोडून नव्या परिप्रेक्ष्यात आधुनिकता आणि धर्मनिरपक्ष राष्ट्राची परिकल्पना मांडायला हवी आहे. पाश्चिमात्य देशांनी औद्योगिक आणि राजकीय क्रांतीच्या प्रक्रियेतून नवीन संसदीय कार्यप्रणाली दिली परंतु बऱ्याच अंशी आध्यात्मिक आणि सामाजिक पातळीवर आपल्याकडे जसे मंथन झाले आहे तसे या समाजात झालेले दिसत नाही . अजूनही सामाजिक आणि वैयक्तिक पातळीवर चर्च ही जीवनाच्या सर्व अंगांचे नियमन आणि नियंत्रण करणारी संस्था आहे आणि त्याचे पुनरुज्जीवन होत आहे. भौतिक पातळीवर खूप सुधारणा झाल्या असल्या तरी त्यातून निर्माण झालेल्या व्यक्तिवादाने एक प्रकारचे रितेपण या समाजात भरले गेले आहे आणि चर्च आणि धर्माधारित राजनीती ही त्या पोकळीला भरून काढण्याचा एक मार्ग होत चालली आहे. जागतिक पातळीवर पाश्चिमात्य राष्ट्रांची युती बघितली तर त्यातला धार्मिक समान धागा आणि त्यात गुंतलेले त्यांचे हितसंबंध स्पष्ट दिसून येतात. देशादेशातले संघर्ष हे इराक , लिबिया , येमेन असे न राहता इस्लाम / मुस्लिम विरुद्ध पाश्चिमात्य / ख्रिस्ती देश अशी सरळ विभागणी दिसून येत आहे. या सगळ्या वेडेपणाला वेसण घालण्याची वैचारिक दृष्टी ६० वर्षाआधी नेहरूंनी अलिप्ततावादी गट स्थापून केली होती, त्या विचारांची आणि त्यावर आधारित समाज आणि राजकारणाची सैद्धांतिक मांडणी करणे आणि त्यावर आधारित चळवळ उभारणे हे सगळ्या डोकं शाबूत असलेल्या माणसांपुढचे आव्हान आहे. अशा प्रकारची मांडणी आणि कृती हे आजच्या अधिक अधिक हिंसक बनत चाललेल्या, युद्धखोरीने ग्रासलेल्या जागतिक पटलावर एक विकल्प म्हणून पुढे येणे आणि त्या दृष्टीने स्थानिक पातळीवर काम उभे करणे ही काळाची नितान्त गरज आहे 

April, 11th, 2017